Γιατρεύοντας την καρδιά από τον εαυτό της

«Πρώτα πρώτα, ο έρωτας έχει το προνόμιο μιας αχρέωστης ερωτικής επιλογής. Το να αγαπιέμαι από κάποιον και να ανταποκρίνομαι στην αγάπη του, δεν έχει καμία σχέση με τις αρετές μου ή τις αρετές του. Κανένα ιδιαίτερο προσόν ή ψυχική ευγένεια δε βαραίνει στην ερωτική επιλογή. Μπορούμε να νιώσουμε το ίδιο ξέφρενο πάθος για ένα δειλό ή έναν ήρωα. Έτσι, ακόμα και η δημοκρατικότερη κοινωνία δε θα μπορούσε ποτέ να διορθώσει αυτή τη θεμελιώδη αδικία που συνίσταται στο αυθαίρετο της ερωτικής επιλογής. Ως προς αυτό, ο έρωτας αποτελεί μια κατάφωρη διάψευση όλων των ουτοπιών της δικαιοσύνης. Μπορεί να φτάσει σε μεγαλειώδη ύψη ή να εκπέσει σε βάραθρα σιχαμερότητας, είναι εντελώς ξένος προς τις έννοιες της προόδου και της αξίας. Ο έρωτας του άλλου δεν είναι κάτι που το κερδίζω με την αξία μου, μου προσφέρεται δωρεάν σαν μια ανείπωτη χάρη. Το να θέλουμε να θεραπεύσουμε το συναίσθημα από τον ίδιο τον εαυτό του, από τη σκοτεινή πλευρά του, είναι σαν να θέλουμε να το στειρώσουμε. Με την ικανότητά της να μεταμορφώνει ένα τυχαίο πλάσμα σε «πλάσμα ψυχής» (Προυστ), η καρδιά προσδίδει στο αγαπώμενο πρόσωπο, ακόμα και στο πιο ταπεινό, μια πληρότητα, ένα μεγαλείο που το ξεχωρίζει από τους κοινούς θνητούς. Χάρη στον έρωτά μου, το λατρεμένο πλάσμα γίνεται μια τρομακτική και ελεύθερη δύναμη που μάταια προσπαθώ να την εξημερώσω. Όσο περισσότερο προσκολλώμαι σε αυτό, τόσο περισσότερο απομακρύνεται από μένα, τόσο πιο απρόσιτο γίνεται, αποκτά διαστάσεις ασύλληπτες.

Αγαπώ σημαίνει παραχωρώ στον άλλο, με την πλήρη θέλησή μου, κάθε εξουσία επάνω μου, υποτάσσομαι στα καπρίτσια του, τίθεμαι κάτω από την κυριαρχία ενός δεσπότη ευμετάβολου όσο και γοητευτικού. Με μια λέξη του, με μια ανάλογη αλλαγή της συμπεριφοράς του, ο αγαπημένος μπορεί να με ανεβάσει στα ουράνια ή να με ρίξει στα τάρταρα. Όταν δενόμαστε με εκείνον ή με εκείνη, για τους οποίους δε γνωρίζουμε πια τίποτα άλλο παρά μόνο πως τους λατρεύουμε, τοποθετούμαστε σε κατάσταση τρωτότητας, εμφανιζόμαστε γυμνοί, ανυπεράσπιστοι. Και στο μέτρο που οι σχέσεις μας με αυτό γίνονται όλο και πιο στενές, το αγαπημένο πλάσμα δε μεταμορφώνεται μόνο σε έναν ξένο, αλλά προπάντων αντιπροσωπεύει τη δυνατότητα τόσο της έκστασης όσο και της πτώσης. Ακούγοντάς το, λατρεύοντάς το, περιμένοντάς το, υποτασσόμαστε σε μια τελεσίδικη ετυμηγορία: γινόμαστε αποδεκτοί ή απορριπτόμαστε. Από αυτόν λοιπόν που αγαπώ περισσότερο, μπορώ να φοβάμαι και το χειρότερο: ο χαμός ή η φυγή του, που θα μου απόκοβε ένα ουσιαστικό τμήμα του εαυτού μου. Ο έρωτας μας λυτρώνει από το αμάρτημα της ύπαρξης -όταν αποτυχαίνει, νιώθουμε συνθλιμμένοι από τη ματαιότητα της ζωής. Το φρικιαστικό στην ερωτική οδύνη είναι πως τιμωρούμαστε, επειδή αγαπώντας τον άλλο, θελήσαμε ό,τι το καλό γι’ αυτόν. Δεν πληρώνουμε για ένα σφάλμα, αλλά για μια μη αποδεκτή προσφορά. Και αυτοί που απορρίπτονται στις εξετάσεις του έρωτα, δε μπορούν να προσφύγουν σε αναθεώρηση -δε μπορούν να ενοχοποιήσουν κανέναν άλλο και μένουν εγκαταλειμμένοι και αθόρυβοι.

Υπάρχει βεβαίως και η ευτυχία του έρωτα, η ευτυχία της συνενοχής, των μοιρασμένων δοκιμασιών, η ευτυχία να ξεφεύγεις από τα όρια του εαυτού και να εγκαταλείπεσαι με πλήρη εμπιστοσύνη στον άλλο, αλλά είναι μια ευτυχία που φέρει εντός της το σπέρμα του ίδιου του αφανισμού της, όταν εκφυλίζεται σε κυριακάτικη ηρεμία. Φυσικά υπάρχει πάντα η δυνατότητα να εκθρονίσουμε τον άλλο από την περίοπτη θέση του, και με την υπερβολικά στενή συμβίωση να τον κάνουμε προβλέψιμο, τόσο οικείο όσο ένα έπιπλο ή ένα φυτό. Όμως πρόκειται για μια θλιβερή εξέλιξη -και στους δεσμούς μας ταλαντευόμαστε ανάμεσα στο φόβο πως δεν ξέρουμε καθόλου τον άλλο και την απελπισία πως τον γνωρίζουμε υπερβολικά. Η πρώτη πληγή που μας προκαλεί το αγαπημένο πρόσωπο είναι τότε που μας φαίνεται πλούσιο από έναν ισχυρό, γοητευτικό δυναμισμό που αδυνατούμε να τον συλλάβουμε ή να τον παρακολουθήσουμε. Υπάρχει μια δεύτερη πληγή που γεννιέται από την άκρα διαφάνεια του υπερβολικά ανθρώπινου, υπερβολικά προβλέψιμου άλλου που, χάνοντας την αλαζονεία, την αγριότητά του, έχασε ταυτόχρονα και κάθε θέλγητρο. Σε αυτό το πεδίο η νίκη δεν ξεχωρίζει πια από την πανωλεθρία και ταλαντευόμαστε μονίμως ανάμεσα στη βιαιότητα του αγνώστου και τη γαλήνη του πολύ γνωστού. Στην πρώτη περίπτωση, ο άλλος μού ξεφεύγει κι εγώ προσπαθώ απεγνωσμένα να τον προλάβω, στη δεύτερη του ξεφεύγω εγώ, στο μέτρο που αυτός μου έχει γίνει προσιτός, ενταγμένος στην καθημερινότητα της ζωής μου. Είχα διαμελιστεί, απογειωθεί από τον ίδιο τον εαυτό μου, και να που συνέρχομαι, ξαναγίνομαι ακέραιος. Αλλά ανταλλάσσοντας την αδυναμία με την ασφάλεια, έχασα και έναν απαραίτητο αναταραγμό. Επειδή το πιο φριχτό απ’ όλα είναι η επιβίωση του ζευγαριού σε μια κατάσταση ήρεμου αυτοματισμού. Μόλις λύσω το βασανιστικό αίνιγμα που αντιπροσωπεύει για μένα ο άλλος, τον πεζοποιώ: για να πάψω να βασανίζομαι από την υπερβολική του απόσταση, τον έκανα τόσο οικείο μου, ώστε τώρα υποφέρω από την ενοχλητική του εγγύτητα. Χθες ακόμα τον ένιωθα απόντα ως και τη στιγμή της πιο έντονης σαρκικής συνάφειας, και ζούσα με τον τρόμο της εγκατάλειψης -και να που έγινε προβλεπτός, σμικρυμένος σε ένα μηχανικό “αγάπη μου”, ανίκανος πια να με εκπλήξει.

Εννοείται πως όλοι οι έρωτές μας δεν είναι δυστυχισμένοι, όμως όλοι στοιχειώνονται από το φάσμα της εξαφάνισής τους. Συνεπώς δεν υπάρχει λύση για τον ερωτικό πόνο: σαν τους αϋπνικούς, αρκούμαστε να αλλάζουμε πλευρό, να αιωρούμαστε ανάμεσα στη θλίψη του χωρισμού και τη θλίψη της μονοτονίας, ανάμεσα στην ευτυχία της έντασης και την ευτυχία του εφησυχασμού. Δεν υπάρχει πάθος που να μην τρέφεται από την ανησυχία, και ο έρωτας δεν είναι παρά μια κατάσταση ευφορικής οδύνης, αβάσταχτη αλλά και θεϊκή συνάμα. Αυτό είναι το παράδοξό του: είναι μια αγωνία που γεννά τη χαρά, μια απολαυστική σκλαβιά, ένα εξαίσιο κακό που η εξαφάνισή του μας σκοτώνει. Όποιος δε διακινδυνεύει να υποφέρει δε θα μπορέσει ποτέ του να αγαπήσει. Και μήπως ο πιο λεπτός ανατόμος των συμφορών του έρωτα και των συμφορών του μη-έρωτα δεν ήταν ένας άντρας, ο Μαρσέλ Προυστ; Κανένα φύλο δεν έχει το αποκλειστικό προνόμιο του θάμβους και της απελπισίας -η πλήρης συναισθηματική μας προσήλωση σε ένα πλάσμα συνεπάγεται αγωνιώδεις αβεβαιότητες όσο και χαρές. Αγαπώ σημαίνει ζω μες στην αέναη συνύπαρξη του τρόμου και του θαύματος». (Απόσπασμα από το δοκίμιό του Ο Πειρασμός της Αθωότητας, εκδ. Αστάρτη).

Ο Μπρυκνέρ είναι ένας από τους σημαντικότερους σύγχρονους Γάλλους συγγραφείς. Γράφει εναλλάξ μυθιστορήματα και δοκίμια, αρθρογραφεί στο Νουβέλ Ομπσερβατέρ, είναι διδάκτωρ της φιλοσοφίας στο Ινστιτούτο Πολιτικών επιστημών του Παρισιού και διδάσκει ως καθηγητής επισκέπτης σε πανεπιστήμια των ΗΠΑ. Συμμετείχε στον αναβρασμό του Μάη του ’68, τα ψέλνει εμμονικά στις φεμινίστριες και στην Ευρώπη που επαναπαύεται στον λήθαργό της κι έχει γράψει δοκίμια για την αέναη ευφορία της δύσης και μια σειρά από τα σύγχρονα σύνδρομα που, όπως όλα δείχνουν, μας έφεραν εδώ που βρισκόμαστε σήμερα. Χαίρει ιδιαίτερης εκτίμησης από τους Ελληνες αναγνώστες και ο ίδιος επισκέπτεται συχνά τη χώρα μας. Ανάμεσα στα μυθιστορήματά του, ξεχωρίζουν Τα Μαύρα Φεγγάρια του Έρωτα (εκδ. Αστάρτη), Το Θείο Βρέφος (εκδ. Αστάρτη), Η Μελαγχολική Δημοκρατία (εκδ. Αστάρτη) και η Αέναη Ευφορία (εκδ. Αστάρτη).

Πηγη: http://www.doctv.gr

Η ικανότητα να αγαπάμε κρύβεται στην παιδική ηλικία

Η ικανότητα να εμπιστευόμαστε, να αγαπάμε και να επιλύουμε τις συγκρούσεις με αγαπημένους, αρχίζει στην παιδική ηλικία-πολύ νωρίτερα από ότι μπορεί να πιστεύει κάποιος. Αυτό προκύπτει από νέα επισκόπηση που δημοσιεύεται στο περιοδικό «Current Directions in Psychological Science».

Οι διαπροσωπικές εμπειρίες με τη μητέρα, τους πρώτους 12 έως 18 μήνες προβλέπουν τη συμπεριφορά στις ενήλικες συντροφικές σχέσεις 20 χρόνια αργότερα, δηλώνει ο συγγραφέας, ψυχολόγος Jeffry A. Simpson, με τους συναδέλφους του Πανεπιστημίου της Μινεσότα, W. Andrew Collins και Jessica E. Salvatore.

Σημειώνουν ότι πριν μπορέσουμε να θυμηθούμε, πριν έχουμε γλώσσα για να περιγράψουμε και με τρόπους που δεν έχουμε επίγνωση, οι σιωπηρές συμπεριφορές καταγράφονται στον εγκέφαλο σχετικά με το πώς θα μας μεταχειριστούν ή πόσο αξίζουμε αγάπη και στοργή.

Ενώ αυτές οι συμπεριφορές μπορούν να αλλάξουν με νέες σχέσεις, ενδοσκόπηση και θεραπεία, σε περιόδους στρες, οι παλιές στάσεις συχνά επανεμφανίζονται. Το νεογνό που υπέστη κακομεταχείριση γίνεται ο αμυνόμενος διαπληκτιζόμενος. Το μωρό του οποίου η μητέρα ήταν υποστηρικτική, λύνει τα προβλήματα και είναι σίγουρο για την καλή θέληση του άλλου.

Ο Simpson εξηγεί ότι οι άνθρωποι βρίσκουν έναν τρόπο προσαρμοστικό και με συνοχή και όσο καλύτερα μπορούν, για να ανταποκριθούν στο τρέχον περιβάλλον με βάση αυτό που τους συνέβη στο παρελθόν. Αυτό που σας συνέβη ως μωρό επηρεάζει τον ενήλικα που είστε. Δεν πρόκειται για νέα ιδέα στην ψυχολογία αλλά λείπουν ισχυρές αποδείξεις:

Οι Simpson, Collins και Salvatore παρέχουν τις ενδείξεις ερευνώντας τις σχέσεις μεταξύ μητέρας-νεογνού και αργότερα συντροφικές σχέσεις ως μέρος της έρευνας Minnesota Longitudinal Study of Risk and Adaptation. Μελέτησαν 75 παιδιά μητέρων χαμηλού εισοδήματος που αξιολόγησαν από τη γέννηση μέχρι την αρχή των 30 ετών, περιλαμβανομένων των στενών φίλων και των συντρόφων.

Όταν τα παιδιά ήταν νεογνά, τέθηκαν σε παράξενες ή στρεσογόνες καταστάσεις με τις μητέρες τους, για να ερευνηθεί πόσο ασφαλής ήταν ο δεσμός μητέρας-παιδιού. Από τότε, τα παιδιά, που τώρα είναι ενήλικες, επέστρεφαν τακτικά για αξιολόγηση της συναισθηματικής και κοινωνικής ανάπτυξής τους. Οι συγγραφείς εστίασαν στις ικανότητές τους και την ευλυγισία στη λύση των συγκρούσεων με συμμαθητές, καλύτερους φίλους στην εφηβεία και τέλος ερωτικούς συντρόφους.

Μέσω πολλαπλών αναλύσεων, η έρευνα αποκάλυψε ενδείξεις της πρώιμης εγγραφής-επιβεβαιώνοντας παλαιότερες θεωρίες. Ωστόσο, τα ευρήματα ξεφεύγουν επίσης από τις ιδέες των προηγούμενων. Ο Simpson δήλωσε ότι ανακάλυψε αδύναμο αλλά σημαντικό νήμα μεταξύ του νεογνού στην αγκαλιά της μητέρας και της 20χρονης στην αγκαλιά του εραστή. Ωστόσο, ένα γεγονός του έκανε εντύπωση με το πέρασμα των χρόνων. Είναι συχνά δυσκολότερο να βρεθούν ενδείξεις για σταθερή συνέχεια παρά για αλλαγή σε πολλές μετρήσεις.

Τα καλά νέα: Αν μπορείτε να αποσαφηνίσετε τι είναι τα παλιά μοντέλα και τα περιγράψετε λεκτικά και αν έχετε σχέση με αφοσιωμένο αξιόπιστο άνθρωπο, δηλώνει ο Simpson, μπορεί να καταφέρετε να αναθεωρήσετε τα μοντέλα σας και να ρυθμίσετε τη συμπεριφορά σας διαφορετικά.

Οι παλιές συνήθειες μπορεί να ξεπεραστούν. Ένα προδομένο μωρό μπορεί να γίνει πιστό. Ένα μωρό που δεν έχει αγαπηθεί μπορεί να μάθει να αγαπά.

Πηγή: iatronet

Εφηβεία & Ταυτότητα

ΑΠΟΚΤΗΣΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΕΓΩ

• Διαμόρφωση μίας εικόνας για τον εαυτό του με εσωτερική διαχρονική σταθερότητα
• Πεποίθηση ότι παραμένει το ίδιο πρόσωπο σε όλες τις διαπροσωπικές αλληλεπιδράσεις
• Να βρει το ρόλο που θα διαδραματίσει μέσα στην κοινωνία
• Ιεράρχηση σκοπών και αξιών ζωής
• Αφοσίωση στις αξίες
• Περίοδος σημαντικών αλλαγών και αποφάσεων
• Σύγχυση ρόλων, χωρίς την εσωτερική βεβαιότητα για το ποιος είναι και τι θέλει στη ζωή

ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ ΤΗΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ

Κατακτημένη ταυτότητα

• Έχει ευκαιρίες να πειραματιστεί, να γνωρίσει, να συνδιαλλαγεί με άτομα του ίδιου και του άλλου φύλου, έχει μελετήσει και συγκρίνει τις κοινωνικές, οικονομικές, πολιτικές, ιδεολογικές ιδεολογίες και έχει κάνει τις επιλογές του με βάση τα κριτήρια που έχει ο ίδιος θέσει, αφού έχει λάβει υπόψη του πολλές εναλλακτικές

Δοτή ταυτότητα 

• Έχει δεσμευτεί και έχει αφοσιωθεί σε σκοπούς και πεποιθήσεις που του έχουν υποδειχθεί από άλλους, χωρίς προηγουμένως και με δική του πρωτοβουλία να έχει λάβει υπόψη του εναλλακτικές πιθανότητες. 

Παρατεταμένο μορατόριουμ  

• Έχει επιδοθεί σε μία συνεχιζόμενη προσπάθεια να αναζητεί και να εξετάζει δυνατότητες και εναλλακτικές λύσεις, χωρίς να μπορεί να καταλήξει σε ένα ξεκάθαρο σχέδιο ζωής

Αναλυτικότερα, οι τρεις ταυτότητες: 

Κατακτημένη ταυτότητα:

• πιο καλά προσαρμοσμένα άτομα,
• υψηλή επίδοση σε πνευματικές δοκιμασίες,
• μεγάλη αυτοπεποίθηση,
• λιγότερο άγχος,
• ανοχή και σεβασμό σε αντίθετες απόψεις,
• αφοσίωση στην επιδίωξη σκοπών

Δοτή ταυτότητα:

• Αυταρχικά, στερεοτυπικά άτομα
• Θέτουν εξωπραγματικά υψηλούς στόχους
• Δεν μπορούν να αποδώσουν κάτω από αγχογόνες συνθήκες
• Βιώνουν σύγχυση όταν υπάρξει αμφισβήτηση των πιστεύω τους
• Οι σχέσεις με άλλους είναι επιφανειακές και στερεοτυπικές

Παρατεταμένο μορατόριουμ:

• Περισσότερο άγχος από όλες τις ομάδες
• Συνεχώς αναβάλλει τη λήψη απόφασης
• Είναι εκτεθειμένο και κινδυνεύει
• Αποφεύγει τη δέσμευση να αγωνιστεί για να υλοποιηθούν οι επιλογές του

Ας ενισχύσουμε την αυτοπεποίθησή μας (Β)

ΑΛΛΑΓΗ 

Η αλήθεια είναι ότι δεν μπορείτε να αλλάξετε ή να ελέγξετε κανέναν, παρά μόνο τον εαυτό σας. Κάθε άνθρωπος θα πρέπει να αποφασίσει μόνος του αν θέλει να αλλάξει ή όχι. Και η αλλαγή είναι μία σημαντική διαδικασία για να βελτιώσουμε την αυτοπεποίθησή μας. Η αλλαγή όπως απαιτεί σκληρή δουλειά και προσπάθεια. Η αλλαγή μπορεί να προκαλέσει πόνο, φόβο, θυμό ή και σύγχυση. Επίσης, μπορεί να ταράξει την ισορροπία μέσα σε μία σχέση ή να μας κάνει να αποχωριστούμε κάποιον που δεν είναι αρκετά υποστηρικτικός στην αλλαγή μας. Παρόλα αυτά, η αλλαγή μπορεί να μας οδηγήσει σε μία εξερεύνηση νέων στόχων και νέας ενέργειας στη ζωή μας, και κατά συνέπεια σε ένα νέο όραμα και μία νέα προοπτική. Ακόμα κι αν η αλλαγή αυτή μπορεί να μας οδηγήσει σε αποτυχία, αν μάθουμε από τα λάθη μας και την εμπειρία μας, μπορεί να ενδυναμωθούμε περισσότερο και να δούμε την επιτυχία στην επόμενη προσπάθειά μας. Πριν ξεκινήσουμε, ας απαντήσουμε στις παρακάτω ερωτήσεις:

• Είμαι έτοιμος για την αλλαγή; 
• Είμαι πρόθυμος να ολοκληρώσω την δουλειά που απαιτείται για να αλλάξω; 
• Είμαι έτοιμος να αντιμετωπίσω την οποιαδήποτε δυσφορία που μπορεί να προκύψει μέσω της προσωπικής αλλαγής; 
• Είμαι πρόθυμος να προσπαθήσω ξανά αν αποτύχω; 

Αν απάντησες ΝΑΙ, να θυμάσαι ότι οι άνθρωποι αλλάζουν όταν:

• υπάρχει πολύς πόνος και μεγάλες απώλειες, έτσι ώστε να μην βλέπουν καμία άλλη διέξοδο
• παλιές συμπεριφορές και παλιές επιλογές δεν "λειτουργούν" πια 
• νιώθουν ότι στηρίζονται και ενθαρρύνονται από άλλους 
• αντιλαμβάνονται ένα στόχο που θα τους οδηγήσει στην ισορροπία 
• γνωρίζουν καλά τον εαυτό τους και εκτιμούν τις δυνάμεις τους 

Ορίστε μερικές ιδέες που μπορεί να μας βοηθήσουν να ενισχύσουμε την αυτοπεποίθησή μας: 

• Να ζητήσουμε στήριξη και ανατροφοδότηση από φίλους 
• Να κάνουμε εξάσκηση στην θετική σκέψη και να οραματιζόμαστε την επιτυχία 
• Να ζητήσουμε συμβουλευτική βοήθεια, ειδικά όταν περνάμε δύσκολες στιγμές 
• Να αναγνωρίσουμε τις αξίες μας και να τις μετατρέψουμε σε προτεραιότητες 
• Να βελτιώσουμε τις ικανότητές μας να αναλαμβάνουμε νέες προκλήσεις και να ρισκάρουμε αλλαγές 
• Να συμμετέχουμε τακτικά σε ομάδες υποστήριξης 
• Να μαθαίνουμε να είμαστε ειλικρινείς όσον αφορά τις δυνατότητές μας, τα ταλέντα μας και τις δεξιότητές μας 
• Να καταγράφουμε τα επιτεύγματά μας, μικρά ή μεγάλα, κάθε μέρα 
• Να βρούμε μία καινούργια δουλειά, που μας εγγυάται περισσότερες πιθανότητες επιτυχίας
• Να ανακαλύψουμε ότι οι γονείς μας και οι φίλοι μας πιστεύουν σε μας 
• Να αναλάβουμε πρωτοβουλίες χωρίς να περιμένουμε τους άλλους να προτείνουν κάτι 
• Να αναλάβουμε δράση πάνω σε κάποια ιδέα που πραγματικά πιστεύουμε 
• Να προσπαθήσουμε να βελτιώσουμε την εξωτερική μας εμφάνιση 
• Να εγγραφούμε σε κάποιο εργαστήριο καταπολέμησης του φόβου μας 
• Να δοκιμάσουμε κάποια τεστ προσωπικότητας ή ικανοτήτων, προκειμένου να κατανοήσουμε τον εαυτό μας καλύτερα 
• Να επιστρέψουμε στα θρανία (σεμινάριο, μεταπτυχιακό, ξένη γλώσσα...) 
• Να κάνουμε διαλογισμό καθημερινώς 

"Όταν γελάς, ρισκάρεις να φανείς γελοίος.

Όταν κλαις, ρισκάρεις να φανείς συναισθηματικός. 

Όταν αναζητάς τον Άλλο, ρισκάρεις να εμπλακείς.

Όταν εκθέτεις τα συναισθήματά σου, ρισκάρεις να σε απορρίψουν. 

Όταν αγαπάς, ρισκάρεις να μην σε αγαπήσουν. 

Όταν δοκιμάζεις να ξεπεράσεις τα εμπόδια, ρισκάρεις να αποτύχεις. 

Αλλά πρέπει να ρισκάρεις, γιατί ο μεγαλύτερος κίνδυνος στη ζωή είναι να μην ρισκάρεις τίποτα. Ο άνθρωπος που δεν ρισκάρει τίποτα δεν κάνει τίποτα, δεν έχει τίποτα, δεν είναι τίποτα. Μπορεί να αποφεύγει τον πόνο και τη λύπη, αλλά δεν μπορεί να μάθει, να νιώσει, να αλλάξει, να εξελιχθεί ή να αγαπήσει. Μόνο ο άνθρωπος που ρισκάρει είναι ελεύθερος."  

Ας ενισχύσουμε την αυτοπεποίθηση μας (Α)

Αυτοπεποίθηση: 

• Η πίστη στον εαυτό μου; 
• Η ικανότητα να βλέπω τη θέση μου μέσα στον κόσμο μέσα από μία ρεαλιστική σκοπιά; 
• Η σιγουριά για τις ικανότητές μου να πραγματοποιώ αλλαγές και να αντιμετωπίζω προκλήσεις; 
• Η ικανότητα να κατανοώ τις αδυναμίες του χαρακτήρα μου και να δουλεύω προς την αυτοβελτίωσή μου; 
• Η ικανότητα να αναγνωρίσω τα στοιχεία που με κάνουν μοναδικό και να είμαι περήφανος γι' αυτά; 
• Η πίστη σε αυτά που μπορώ να κάνω; 
• Η αντίληψη της προσωπικής μου αξίας, άσχετα από την κάθε περίσταση; 
• Η αγάπη και ο σεβασμός για τον εαυτό μου; 

Οι ερμηνείες για τον όρο "αυτοπεποίθηση" μπορούν να συνεχιστούν ακόμα, αυτό όμως που έχει ουσία είναι να κατανοήσουμε ότι η αυτοπεποίθηση δεν είναι μία στατική κατάσταση, αλλά μία συνεχής διαδικασία που αναμορφώνεται διαρκώς κατά τη διάρκεια της ζωής μας. 


Που μπορεί να οφείλεται η χαμηλή αυτοπεποίθηση; 


Πολλές φορές συγκρινόμαστε με τους άλλους σε σωματικό, συναισθηματικό, ή πνευματικό επίπεδο, με σαφώς άδικη μεταχείριση προς τον εαυτό μας, καθώς αναμένουμε να έχουμε τόσο τα δικά μας μοναδικά χαρακτηριστικά αλλά και των άλλων, προκειμένου να νιώθουμε ικανοποιημένοι. 
Συμβαίνει, επίσης, αρκετά συχνά να έχουμε ξεχάσει ή να αγνοούμε τα θετικά μας χαρακτηριστικά ή τα επιτεύγματά μας και να δίνουμε έμφαση μόνο στις αποτυχίες μας, στα λάθη μας ή στα ελαττώματά μας. 
Επίσης, μπορεί να δίνουμε υπερβολική σημασία στα μηνύματα, λεκτικά ή μη, των άλλων γύρω μας, σχετικά με την επίδοσή μας ή στην αρνητική κριτική σχετικά με τις επιλογές μας. 
Μπορεί να αναλωνόμαστε πάρα πολύ στο πώς οι άλλοι σκέφτονται για μας ή δίνουμε υπερβολική σημασία στα πρότυπα των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης ή της κοινωνίας. 


Η αυτοπεποίθηση δεν είναι κάτι που μαθαίνεται μέσα σε μία νύχτα ή κατά τύχη. Είναι μία συνεχής αξιολόγηση του εαυτού μας, μία πίστη σχετικά με το τι μπορούμε και τι δεν μπορούμε να πετύχουμε. 


Άσκηση Νο1: 


1. Γράψε τρεις θετικές λέξεις που σε περιγράφουν. 


2. Ποιο θεωρείς το μεγαλύτερό σου επίτευγμα; 


3. Ποιο θα ανέφερε ο καλύτερός σου φίλος/η καλύτερή σου φίλη ως το πιο θετικό σου χαρακτηριστικό; 


4. Για ποιο πράγμα θα ήθελες να σε θυμούνται στη ζωή σου; 


5. Ανάφερε:

• μία δύσκολη δουλειά που πέτυχες
• ένα βραβείο που κέρδισες 
• κάτι ενθαρρυντικό που είπες 
• μία συνήθεια που άλλαξες 
• ένα στόχο που πέτυχες 

Όταν τελειώσεις με την καταγραφή, ξαναδιάβασε τις απαντήσεις σου, τοποθέτησέ τις σε εμφανές σημείο, προκειμένου να τις βλέπεις κάθε μέρα, και να θυμάσαι ότι αυτά είναι μερικά από τα πράγματα που σε κάνουν ΜΟΝΑΔΙΚΟ! 

"Δεν θα ανησυχούσες τόσο πολύ για το τι σκέφτονται οι άλλοι, αν συνειδητοποιούσες πόσο σπάνια σκέφτονται" (Ε. Ρούζβελτ)

Η ζήλια ανάμεσα στα αδέρφια (Γ): Στρατηγικές Αντιμετώπισης

Πώς να βοηθήσουμε τα αδέρφια να μη ζηλεύουν; Ποια τεχνάσματα να χρησιμοποιήσουμε για να μην καταλήξουν να έχουν μεταξύ τους μία σχέση στείρα, που δηλητηριάζει την οικογενειακή ζωή; 

1. Χαρίστε τους ευτυχισμένες αναμνήσεις

Αν θέλετε η περίοδος πριν, κατά τη διάρκεια και μετά τον ερχομό του νέου μέλους να μην μείνει στις αναμνήσεις του ως μία περίοδος εφιαλτική, πρέπει να καταβάλλετε συνειδητές προσπάθειες ώστε ο ερχομός του μωρού και οι επακόλουθες δυσκολίες να αποτελέσουν αφορμή για νέα προνόμια. 

Τονίστε περισσότερο τη σχέση με τον μπαμπά. Με την ευκαιρία της γέννησης του μωρού, μπορείτε να καθιερώσετε καινούργιες συνήθειες, που θα ενισχύσουν τη σχέση πατέρα - παιδιού: έναν περίπατο το πρωί της Κυριακής, μία βραδινή έξοδο στο σινεμά, ένα κέρασμα στο ζαχαροπλαστείο, μία κουβεντούλα κάθε βράδυ με το παιδί στο δωμάτιό του πριν πέσει για ύπνο... 

2. Αφήστε το να ονειροπολεί

Το μίσος και η οργή απέναντι στον εισβολέα γεννούν στο μυαλό του παιδιού τρομερές φαντασιώσεις: φαντάζεται ότι το βασανίζει, ότι το κάνει κομματάκια, ότι το ξεφορτώνεται. Και τρομοκρατείται. Δεν ξέρει πώς να δαμάσει τις καταστρεπτικές παρορμήσεις που το καταβάλλουν. Προκειμένου να ξεπεράσει τα τέρατα που ανακαλύπτει μέσα του και που αντιπροσωπεύουν το αδερφάκι του, μπορεί να χρησιμοποιήσει: 

• Μαριονέτες, πάνινα ζωάκια, κούκλες που μπορούν να λειτουργήσουν ως υποκατάστατα πάνω στα οποία θα εκτονώσει την επιθετικότητά του. Με αυτό τον τρόπο διαπιστώνει σταδιακά ότι οι καταστροφικές του ιδέες δεν είναι επικίνδυνες, γιατί δεν επιδρούν στην πραγματικότητα στο αδερφάκι του, ενώ οι γονείς του δεν παύουν να το αγαπούν. 
• Παραμύθια, μέσα από τα οποία αναβιώνει του ενδόμυχους φόβους του και παράλληλα απελευθερώνεται από αυτούς. Τα παραμύθια δεν αρνούνται τη σκοτεινή πλευρά του εαυτού του, αντίθετα την προβάλλουν για να το απαλλάξουν από αυτή. Ακούγοντας μία ιστορία, το παιδί κάθε φορά ταυτίζεται με έναν από τους ήρωές της. Απελπίζεται όταν η Τοσοδούλα μένει μόνη της στο δάσος, για να χαρεί ξανά όταν επανενωθεί η οικογένεια. 

3. Αποφύγετε τις συγκρίσεις 

Όλοι μας έχουμε την τάση να σχηματίζουμε μία στερεότυπη εικόνα για τους άλλους. Και τότε όλες οι πράξεις τους ερμηνεύονται υπό το πρίσμα της κακής ή άσχημης ιδέας που έχουμε σχηματίσει γι' αυτούς. Σε περίπτωση καυγά, αντί για τη συνηθισμένη τιμωρία του είδους "Δεν έχει τηλεόραση" ή "Δεν έχει τούρτα", ας υποχρεώσουμε τα παιδιά να υπερβούν την καθιερωμένη τους σχέση. Αν είναι να τα τιμωρήσουμε, ας τους επιβάλλουμε να ονομάσουν τρία προτερήματα του αδερφού ή της αδερφής τους. Με αυτό τον τρόπο, αναγκάζουμε τα παιδιά να δουν και τη θετική πλευρά του αντιπάλου τους. Εκτός αυτού, το παιδί που θα δεχτεί τα κοπλιμέντα, θα νιώσει καταξιωμένο και θα τρέφει λιγότερο μίσος για τα αδέρφια του. 

4. Επαινέστε τα παιδιά σας. 

Ας προσπαθήσουμε να θυμηθούμε πότε ήταν η τελευταία φορά που επαινέσαμε τα παιδιά μας. Αν δεν το θυμόμαστε καν, ας προσπαθήσουμε να επανορθώσουμε. Οι έπαινοι είναι για το παιδί ό,τι οι ακτίνες του ήλιου για την ανάπτυξη ενός φυτού: ποτέ δεν είναι αρκετοί. Αν σκεφτούμε μάλιστα ότι η αναλογία ανάμεσα στις επιπλήξεις και στους επαίνους είναι πάνω κάτω της τάξεως του 10 προς 1, δε χρειάζεται να φοβόμαστε μήπως το παρακάνουμε με τους επαίνους και τις επιδοκιμασίες. Οι ευκαιρίες είναι αναρίθμητες. 

5. Ισότητα: να δίνεις στον καθένα αυτό που χρειάζεται, και όχι το ίδιο με τον άλλον 

Υποχρέωση του γονιού δεν είναι να αφιερώνει τον ίδιο χρόνο και την ίδια φροντίδα στα παιδιά του, αλλά να καταφέρνει να διαφοροποιεί το χρόνο και τη φροντίδα του ανάλογα με τις ανάγκες του κάθε παιδιού και να αποδεχτεί το γεγονός ότι το παιδί εκείνο που δε συμμετέχει σε κάποια συγκεκριμένη στιγμή μπορεί και να νιώσει απομονωμένο. Κι όταν μας κατηγορεί ότι αφιερώσαμε περισσότερο χρόνο στον αδερφό του, να το παραδεχόμαστε χωρίς να προσπαθούμε να το κρύψουμε ή να το αρνηθούμε. "Έχεις δίκιο. Πέρασε πολύ χρόνο με τον αδερφό σου. Ξέρεις όμως, εκείνο το διάστημα ήταν πολύ σημαντικό για εκείνον και δυσκολευόταν να το συναρμολογήσει". Με αυτόν τον τρόπο το παιδί αντιλαμβάνεται ότι η μαμά ενδιαφέρεται για τις ανάγκες και των δυο τους και δέχεται τελικά ότι γι' αυτό το λόγο μπορεί να αφιερώνει περισσότερο χρόνο στον αδερφό του. 

6. "Ποιον αγαπάς περισσότερο, εκείνον ή εμένα;" 

Η συνηθέστερη απάντηση είναι: "Για μένα είσαστε το ίδιο και σας αγαπώ το ίδιο". Όμως ο τρόπος που αγαπάμε ένα άτομο δεν μπορεί να συγκριθεί με κανέναν άλλο, γιατί κάθε άτομο είναι μοναδικό, με δικές του ανάγκες και δικές του απαιτήσεις. Το ίδιο συμβαίνει και με τα παιδιά. Το "για μένα είσαστε το ίδιο" δεν τα καθησυχάζει. Δεν αποζητούν ισότητα, θέλουν αποκλειστικότητα. Η αγάπη δεν κόβεται κομμάτια σαν την τούρτα. Είναι ολοκληρωτική. 

Αν τώρα θέλουμε να απαντήσουμε στην ερώτηση, έχουμε δύο επιλογές. Η μία είναι να αντιστρέψουμε την ερώτηση και να ρωτήσουμε το παιδί: "Γιατί με ρωτάς; Νιώθεις παραμελημένος επειδή περνώ περισσότερο χρόνο με την αδερφή σου;..." ερευνώντας έτσι τα συναισθήματα που κάνουν το μικρό να μας θέτει αυτό το ερώτημα. 

Η δεύτερη επιλογή είναι να το καθησυχάσουμε: "Για μένα είσαι μοναδικός και κανείς δεν μπορεί να σε αντικαταστήσει". Ας του παρουσιάσουμε την αγάπη των γονιών του σαν μια θάλασσα: ακόμα κι αν πάρουμε όσο νερό χρειαζόμαστε, δε στερεύει ποτέ. Ή πείτε του αυτό που λέει ο Γούντι Άλεν σε μία από τις ταινίες του: "Η καρδιά μου είναι σαν από λάστιχο και διογκώνεται ανάλογα με τις ανάγκες". 

Πέντε συμβουλές που κατευνάζουν τα πάθη

1. Να δείχνετε συχνά την αγάπη σας για τα παιδιά σας: αγκαλιάστε τα, φιλήστε τα, δείξτε ενθουσιασμό κάθε φορά που τα βλέπετε. 

2. Να φροντίζετε να μη μένουν πικρίες ανάμεσά σας: να συμφιλιώνεστε μαζί τους κάθε βράδυ και μια φορά τη βδομάδα με όλη την οικογένεια. 

3. Να τα επαινείτε όσο το δυνατόν περισσότερο, ακόμα και για πράγματα μικρά. Οι έπαινοί μας ποτέ δε θα τους είναι αρκετοί και ποτέ δε θα τους κάνουν κακό. 

4. Να επαινείτε τα παιδιά σας μπροστά σε τρίτους, αλλά πάρτε τα κατά μέρος αν πρέπει να τους κάνετε παρατήρηση. 

5. Όταν αναγκάζεστε να τους κάνετε παρατήρηση, να ολοκληρώνετε την κουβέντα σας, θυμίζοντας στο παιδί τις περιπτώσεις που φέρθηκε σωστά και να εκμεταλλεύεστε την ευκαιρία να το διαβεβαιώσετε για την αγάπη, την εμπιστοσύνη και το θαυμασμό που τρέφετε απέναντί του. 

(Από το βιβλίο "Παιδιά που ζηλεύουν", Νεσια Λανιάντο)

Η ζήλια ανάμεσα στα αδέρφια (Β): Τα πρόσωπα της ζήλιας

1. Η εκπεφρασμένη επιθετικότητα. 

Είναι συνήθης η συμπεριφορά κατά την οποία ο μεγάλος αδερφός επιτίθεται ανοιχτά στο μικρότερο μέλος της οικογένειας: κλωτσιές, μπουνιές, δαγκωματιές, δηλώσεις οργής, μίσους και επιθετικότητας.  Απέναντι σε αυτή την συμπεριφορά, η αντίδραση των γονέων κυμαίνεται μεταξύ δύο άκρων. Κάποιοι τείνουν προς την αμφιβολία: "Δεν το έκανες επίτηδες, έτσι δεν είναι;" Άλλοι είναι αδιάλλακτοι: "Είσαι παλιόπαιδο!" Δημιουργούν τύψεις: "Καλά δεν ντρέπεσαι λιγάκι;" Άλλοι πάλι κάνουν ότι δεν είδαν τίποτα: "Δεν έγινε και τίποτα!". 

Πώς πρέπει να αντιδράσουμε; Πριν απαντήσουμε, ας έρθουμε πρώτα στη θέση του παιδιού. Το παιδί μισεί το μωρό γιατί φοβάται ότι το αγαπάμε περισσότερο απ' ότι εκείνο. Αν φανούμε θυμωμένοι και του συμπεριφερθούμε ψυχρά, γιατί "έτσι θα μάθει ότι κάποια πράγματα δεν πρέπει να τα κάνει", οι φόβοι του θα ενισχυθούν. Αν νιώσει απόρριψη, θα ταραχτεί ακόμα περισσότερο και στην καρδιά του θα θεριέψει η μνησικακία για τον αδερφό ή την αδερφή του. 

Δεν είναι κακό να δείξουμε στο μικρό μας επιδρομέα ότι είμαστε εκνευρισμένοι, με ιδιαίτερη προσοχή ωστόσο πρέπει να του δώσουμε να καταλάβει ότι δεν είναι ο ίδιος κακός, αλλά η συμπεριφορά του, την οποία και μπορεί να αλλάξει. "Ξέρω τι νιώθεις. Θα ήθελες να μην υπάρχει κανένας άλλος και η μαμά και ο μπαμπάς να φροντίζουν μόνο εσένα! Πάντως, για ένα πράγμα μπορείς να είσαι σίγουρος. Εμείς σε αγαπάμε πάντοτε, και τώρα ακόμα περισσότερο και από πριν!" 

2. Η παλινδρόμηση

Με τον ερχομό του νέου μέλους, το μεγαλύτερο αδερφάκι μπορεί να αρχίσει να μιλάει σαν μωρό, να θέλει να πίνει γάλα στο μπιμπερό (ενώ έπινε σε ποτήρι), θέλει να φοράει πάνες ή ακόμα και να πλένεται στο μπανάκι του μωρού. Οι ψυχολόγοι ονομάζουν αυτή τη συμπεριφορά παλινδρόμηση και αποτελεί μία από τις πιο συνηθισμένες αντιδράσεις στη γέννηση ενός αδερφού. Αφού το μωρό συγκεντρώνει όλη τη συμπεριφορά των γονιών "γιατί να μη γίνω και εγώ σαν κι αυτό, και να ασχολούνται και μ' εμένα;" σκέφτεται το μεγαλύτερο παιδί. 

Φράσεις του τύπου "Μα εσύ είσαι πια μεγάλος!", "Κάνεις σαν μωρό!" είναι επιζήμιες, γιατί το μόνο που καταφέρνουν είναι να αυξήσουν την ανασφάλεια του παιδιού. Μιλώντας τους με αυτό τον τρόπο, του καταστρέφουμε το μόνο αμυντικό όπλο που έχουν στη διάθεσή τους. Από αντίδραση, θα συνεχίσουν να εκδηλώνουν ακόμα εντονότερα αυτή τη "μωρουδίστικη" συμπεριφορά. 

Μπορούμε αντίθετα να "μαλώσουμε" το μωρό μεταξύ αστείου και σοβαρού: "Κοίτα σε τι μπελάδες μας βάζεις με το μαμ. Να δούμε πότε θα μάθεις να τα κάνεις στο γιογιό!" Όπως και να'χει, το αφήνουμε ελεύθερο να συμπεριφέρεται όπως το αδερφάκι του. Αργά ή γρήγορα θα καταλάβει ότι το να είσαι μικρός δεν είναι και τόσο βολικό και θα αρχίσει και πάλι να συμπεριφέρεται φυσιολογικά. 

3. Οι εκρήξεις θυμού 

Είναι μία από τις πιο συνηθισμένες και άμεσες εκδηλώσεις ζήλιας. Παιδιά που τσιρίζουν, χτυπιούνται στο πάτωμα, δαγκώνουν όποιον τα πλησιάζει και γενικά απαιτούν την προσοχή μας με έναν κραυγαλέο συνήθως τρόπο. Η βασική αιτία κάθε βίαιης συμπεριφοράς είναι η ιδέα ότι δε μας αγαπούν. Ο αποτελεσματικότερος τρόπος για να καλμάρουμε το θυμό των παιδιών που ζηλεύουν είναι να γίνουμε οπαδοί τους, να τους δείξουμε ότι είμαστε με το μέρος τους, εμποδίζοντάς τα παράλληλα να κάνουν κακό στον εαυτό τους ή σε άλλους. Για να σταματήσουμε αυτό το φαύλο κύκλο εκβιασμών και θυμού, ας προσπαθήσουμε να επιβληθούμε στον εύλογο εκνευρισμό μας, έχοντας κατά νου ότι πρόκειται για μία έκκληση για βοήθεια από μέρους του παιδιού. Ας του δείξουμε ότι κατανοούμε τους λόγους για τους οποίους οργίζεται και ας του εξηγήσουμε ήρεμα ότι παρόλ' αυτά δεν του επιτρέπουμε να εκφράζει το θυμό του με αυτό τον τρόπο. Τέλος, ας προσπαθήσουμε να αρνηθούμε την πρόκληση: αν θέλει επιπλέον χάδια, να μην τα τσιγκουνευτούμε. 

4. Η αποπνικτική αγάπη 

Κάποιες φορές, η ζήλια του μεγαλύτερου παιδιού καλύπτεται πίσω από μία μάσκα υπερβολικής ανησυχίας και ενδιαφέροντος για τον "αντίπαλο". Οι γονείς χαίρονται: "Κοίτα πόσο πολύ αγαπά το αδερφάκι του! Δεν το ζηλεύει ποτέ!" Έτσι νομίζουν. Δεν πρέπει να τρέφουμε αυταπάτες. Είναι βέβαια θετικό ότι το παιδί εκφράζει την αγάπη του για τον αδερφό του, αλλά αυτό δε σημαίνει ότι δεν υποφέρει από ζήλια. Αντιθέτως, το να είναι ιδιαίτερα περιποιητικό προς τον αδερφό του είναι ένας διαφορετικός τρόπος για να καταπολεμήσει την ανησυχία του.

Πολλές φορές η ζήλια παραμένει για μήνες υπολανθάνουσα και εκδηλώνεται απότομα και με σφοδρότητα όταν το μωρό κινείται αυτόνομα ή κάνει τα πρώτα του βήματα. Την πρώτη φορά που το μικρότερο παιδί παραμονεύει ένα από τα παιχνίδια του μεγάλου αδερφού και το "αρπάζει", η καταπιεσμένη ανταγωνιστικότητα εκρήγνυται σαν ωρολογιακή βόλτα. Ο μεγάλος συνειδητοποιεί ότι ο αντίπαλος εισχωρεί στα εδάφη του και αποφασίζει να τα υπερασπιστεί πάση θυσία. 

5. Οι προσβολές 

Το μεγαλύτερο παιδί, ενώ ζηλεύει την προσοχή που συγκεντρώνει πάνω του το μικρότερο, προσπαθεί να παρηγορηθεί προσβάλλοντάς το και υποτιμώντας το. Μπροστά σε αυτή τη φαινομενικά ακίνδυνη συμπεριφορά οφείλουμε να εναντιωθούμε με επιμονή και γλυκύτητα. Αν επιτρέψουμε στο μεγαλύτερο παιδί να φέρεται άσχημα στο μικρότερο -που λέμε ότι αγαπάμε τόσο- ίσως κάποτε επιτρέψουμε και στο μικρότερο ή και σε οποιοδήποτε άλλο να συμπεριφερθεί με τον ίδιο τρόπο στο μεγαλύτερο. Αυτή η σκέψη σίγουρα δεν το εφησυχάζει. 

Αυτό στο οποίο αποσκοπούμε είναι να του δημιουργήσουμε μία εσωτερική φωνή που να του λέει: "Αυτό είναι σωστό, αυτό όχι". Με άλλα λόγια, το παιδί θα μάθει να σέβεται τις ανάγκες των άλλων αν εμείς οι ίδιοι του φερόμαστε με τον ανάλογο τρόπο. Είναι λοιπόν σημαντικό να μάθει το παιδί πόσο προσβάλλουν και πληγώνουν τον άλλο συγκεκριμένες εκφράσεις. Για να το πετύχουμε αυτό, επιλέγουμε κάποια στιγμή που θα είμαστε μόνοι για να του μιλήσουμε με ηρεμία και να αποφύγουμε έτσι ταπεινωτικές σκηνές δημόσια. "Δεν μου αρέσει ούτε εσύ ούτε κανένας άλλος να αποκαλεί "βλαμμένο" κάποιο από τα παιδιά μου". Στο τέλος, το διαβεβαιώνουμε ότι το αγαπάμε, ότι δεν είναι το ίδιο που μας ενοχλεί αλλά οι κουβέντες του, κι αυτές μπορεί να τις αλλάξει. 

(Από το βιβλίο "Παιδιά που ζηλεύουν", Νεσια Λανιάντο)

Η ζήλια ανάμεσα στα αδέρφια (Α): αιτίες & θετικές επιδράσεις

Είναι αναρίθμητες οι αφορμές εξαιτίας των οποίων μπορεί να ξεσπάσει καυγάς ανάμεσα στ' αδέρφια. Αρκεί απλώς και μόνο το ένα παιδί να αρπάξει βίαια ένα παιχνίδι του αδερφού του, να τον σπρώξει κατά λάθος ή να τον πειράξει χωρίς να σκεφτεί ότι έτσι διακυβεύεται ένα "σημαντικό" παιχνίδι. Που οφείλεται αυτή η απόλυτη, ασυγκράτητη και παράλογη ζήλια; Στην επιθυμία κάθε παιδιού να έχει την αποκλειστική αγάπη των γονιών του. Οι γονείς παρέχουν στο παιδί τα πάντα. Όχι μόνο τροφή και προστασία, αλλά και αφηρημένες έννοιες, όπως είναι η συνείδηση του εαυτού του, της αξίας του, της μοναδικότητάς του. Η παρείσδυση ενός αδερφού απειλεί αυτή την αποκλειστικότητα και το παιδί την ερμηνεύει ως λιγότερο χρόνο με τους γονείς του, λιγότερη προσοχή, λιγότερα χάδια, ίσως και λιγότερα δώρα. 
Υπάρχουν όμως και βαθύτερα αίτια. Στο βάθος της ψυχής του παιδιού υπεισέρχεται η βασανιστική αμφιβολία, που δύσκολα εκφράζεται κατά τρόπο σαφή, αλλά αυτό δε σημαίνει και ότι δεν υπάρχει: "Δεν είναι άραγε πιθανό αυτός ο εισβολέας που μου αφαιρεί τόσα προνόμια, που τον αγαπούν τρελά, όπως λένε ότι αγαπούν εμένα, που τον πνίγουν στα χάδια, που μονοπωλεί το ενδιαφέρον τους..., δεν είναι λοιπόν πιθανό αυτός ο ανυπόφορος αντίπαλος να αξίζει γι' αυτούς περισσότερο από μένα και αργά ή γρήγορα να κλέψει τη θέση μου;" Φαντασίες που στους γονείς φαίνονται παράλογες, μα για το παιδί είναι πραγματικές. Γι' αυτό και αγωνίζεται με πάθος και παραλογισμό να κατακτήσει όλους τους χώρους, για να έχει δικά του όλα τα παιχνίδια, για να εξασφαλίσει για τον εαυτό του όλο το φαγητό, όλη την αγάπη, όλο το χώρο και να αφανίσει, αν αυτό είναι εφικτό, το σφετεριστή. 
Η ζήλια όμως είναι ένα αίσθημα όμορφο και υγιές. Γεννιέται από την αγάπη. Αν τα παιδιά ήταν ανίκανα να αγαπήσουν, δε θα ζήλευαν κιόλας. Η ζήλια δεν πρέπει να καταπιέζεται. Το να νιώθει το παιδί ζήλια απέναντι στο αδερφάκι του, να μπορεί να την εκφράζει για να την ξεπεράσει είναι ένας υποχρεωτικός σταθμός στην ανάπτυξή του, αποκαλύπτει την ικανότητά του να αγαπά, εμπλουτίζει τον εσωτερικό του κόσμο και του δίνει υπόσταση. 
Παρά λοιπόν τα "βάσανα" της ζήλιας, η αξία ενός αδερφού αποτελεί θεμελιώδη σταθμό στην ψυχολογική ωρίμανση του παιδιού, που μέχρι εκείνη τη στιγμή, όντας μοναχοπαίδι, κατείχε μία θέση προνομιακή αλλά και μοναχική. 
Ποιες είναι οι θετικές επιδράσεις που συνεπάγεται η "εισβολή" ενός δεύτερου παιδιού μέσα στην οικογένεια: 

• Το μεγαλύτερο παιδί υπερβαίνει το συμβιωτικό δεσμό του με τη μητέρα. Ο όρος συμβίωση χαρακτηρίζει εδώ τη σχέση αποκλειστικότητας που συνδέει το παιδί κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής του με τη μητέρα, η οποία είναι πάντα στη διάθεσή του. Η αποκλειστικότητα αυτή χάνεται με τη γέννηση του αδερφού του. Τώρα πρέπει να μάθει να περιχαρακώνει το χώρο του, να μοιράζεται με κάποιον άλλο την αγάπη των γονιών του. Υποχρεώνεται σε ένα ποιοτικό βήμα: να περάσει από την ατομική σχέση με τους γονείς στις κοινωνικές σχέσεις με την οικογένεια. 
• Αναγκάζεται να αναζητήσει στρατηγικές να ξεπεράσει τη ζήλια του. Ο πόνος που του δημιουργείται από την αναγκαιότητα να μοιράζεται τη μαμά του με έναν ανταγωνιστή ωθεί το παιδί να αναζητήσει στρατηγικές που θα του εξασφαλίσουν την αποδοχή της. Αναγκάζεται να υπερβεί τον εγωκεντρισμό του: ενδιαφέρεται για τον αδερφό του, μαθαίνει να αναβάλλει την άμεση ικανοποίηση των επιθυμιών του, υιοθετεί μία στάση υπευθυνότητας και συνεργασίας. 
• Διαπιστώνει ότι δεν έχει χάσει την αγάπη των γονιών του. Το παιδί ανακαλύπτει ότι παρά τους παράλογους φόβους του, παρά τον ανταγωνισμό προς το αδερφάκι του και παρά τις ζηλοτυπίες του, η αγάπη των γονιών του παραμένει αναλλοίωτη. 

(Από το βιβλίο "Παιδιά που ζηλεύουν", Νεσια Λανιάντο)

Κατάθλιψη: κι όμως μπορεί να είναι χρήσιμη...

Μάλλον θα αναρωτιέστε ποιο σκοπό εξυπηρετεί η κατάθλιψη... Η προσαρμοστική χρησιμότητα του άγχους είναι προφανής, το ίδιο ισχύει και για το θυμό: και τα δύο μας βοηθούν να υπερασπίσουμε τον εαυτό μας. Αντίθετα, η κατάθλιψη δε φαίνεται να χρησιμεύει σε κάτι. Σύμφωνα, όμως, με την εξελικτική θεώρηση της κατάθλιψης και το βιολογικό παρελθόν μας, έχουν διατυπωθεί διάφορες θεωρίες για τη χρησιμότητα της κατάθλιψης. 


1. Μας επαναφέρει στην πραγματικότητα 
Μία άποψη για την προσαρμοστική λειτουργία της ήπιας κατάθλιψης είναι ότι μας βοηθά να παραιτηθούμε από προσδοκίες που είναι απίθανο να ευοδωθούν. Επειδή η καταθλιπτική διάθεση μειώνει την ευχαρίστηση που αντλούμε από ορισμένες δραστηριότητες, θεωρείται ότι είναι πιθανότερο να τις εγκαταλείψουμε. Αν δεν υπήρχε κάτι (όπως η κακή διάθεση) που μπορεί να μας πείσει να σταματήσουμε το κυνήγι του ανέφικτου, θα εξακολουθούσαμε την προσπάθεια, σπαταλώντας έτσι χρόνο και ενέργεια. 


2. Μας βοηθάει να αντιμετωπίσουμε την απώλεια 
Όλοι είμαστε σε θέση να νιώσουμε θλίψη όταν χάνουμε κάποιο κοντινό μας πρόσωπο. Όταν είμαστε θλιμμένοι, βιώνουμε άγχος, θρηνούμε για το άτομο που χάθηκε, νιώθουμε ότι η ζωή μας είναι άδεια, αισθανόμαστε λύπη και έχουμε κακή διάθεση. Ο θρήνος και η λύπη έχουν στόχο να μας ωθήσουν στη δημιουργία νέων σχέσεων. Είναι σαφές ότι αν δεν ήμασταν σε θέση να νιώσουμε θλίψη, πιθανώς να μην ενδιαφερόμασταν για το αν βρισκόμαστε κοντά σε άλλους ή όχι. Αλλά, από εξελικτική σκοπιά, η εγγύτητα με άλλα άτομα είναι ζωτική για την επιβίωσή μας, γι΄ αυτό συνήθως έχουμε αυξημένο κίνητρο να διαμορφώσουμε στενές υποστηρικτικές σχέσεις. Η έλλειψη τέτοιων σχέσεων προκαλεί μεγάλη ψυχική δυσφορία. Κατά συνέπεια, η απώλεια των σχέσεων προσκόλλησης είναι οδυνηρή γιατί η βιολογία μας μάς επιβάλλει να τη βιώσουμε ως οδυνηρή. Ο λόγος λοιπόν που έχουμε ανάγκη την εγγύτητα και που αισθανόμαστε καλά όταν νιώθουμε ότι έχουμε καλές σχέσεις με τους άλλους-και άσχημα όταν διακόπτουμε τις σχέσεις μας- είναι βιολογικός: πρόκειται για μία ανάγκη που διαμορφώθηκε κατά την πορεία εξέλιξης του είδους μας και είναι ιδιαίτερα έντονη στα παιδιά. 
Υπάρχουν περιπτώσεις που η κατάθλιψη εκδηλώνεται χωρίς να έχει προηγηθεί πρόσφατη πραγματική απώλεια. Αργότερα όμως διαπιστώνουμε ότι το άτομο δεν βίωσε ποτέ αγάπη ή δεν ένιωσε επιθυμητό από τους γονείς του. Στις περιπτώσεις αυτές, παρότι το άτομο επιθυμεί την εγγύτητα με άλλα πρόσωπα, αυτή η εγγύτητα κατά την πρώιμη περίοδο της ζωής του συσχετίστηκε με την τιμωρία και την απειλή. Έτσι, είναι μεν δυνατόν να έχουμε έντονη επιθυμία για εγγύτητα με άλλα άτομα και συγχρόνως να πιστεύουμε ότι δεν είμαστε άξιοι να αγαπηθούμε, ότι οι άλλοι άνθρωποι είναι αναξιόπιστοι και θα μας απογοητεύσουν. Η κατάθλιψη δεν είναι απλώς μία διαταραχή. Είναι μία κατάσταση κατά την οποία αναζητούμε την εγγύτητα αλλά δεν είμαστε σε θέση να την επιτύχουμε. 


3. Μας εμποδίζει να εμπλακούμε σε αδιέξοδες καταστάσεις 
Σύμφωνα με μία άλλη εξελικτική θεώρηση, η κατάθλιψη σχετίζεται με την αίσθηση ότι κατά κάποιον τρόπο έχουμε υποταχθεί ή έχουμε αποτύχει. Η κατάθλιψή μας κάνει να παραιτούμαστε από κάθε είδους προκλήσεις, μειώνει τις προσδοκίες μας, ανατρέπει την αισιοδοξία μας και μας γεμίζει με συναισθήματα κατωτερότητας και ντροπής. Μερικές φορές αισθανόμαστε ηττημένοι εξαιτίας του τρόπου που μας φέρονται οι άλλοι. Κάνουμε ό,τι καλύτερο μπορούμε, αλλά δεν φαίνεται να έχουμε το επιθυμητό αποτέλεσμα. Όταν δεχόμαστε έντονη κριτική από τους άλλους, υπάρχει περίπτωση να καταλήξουμε να πιστεύουμε τις αυστηρές κρίσεις τους. Έτσι, είναι πολύ πιθανό να νιώσουμε αποτυχημένοι αν θέτουμε πολύ υψηλούς στόχους, αν προσπαθούμε να είμαστε τέλειοι και να μην κάνουμε λάθη. Εφόσον δεν είναι δυνατόν να εκπληρώσουμε τις μεγάλες προσδοκίες μας ή να εκπληρώσουμε τα αυστηρά κριτήρια που έχουμε θέσει για τον εαυτό μας, νιώθουμε συνεχώς αποτυχημένοι. Όταν δεν επιτυγχάνουμε τους στόχους μας, θεωρούμε ότι έχουμε αποτύχει τελείως. Η κατάθλιψη μας εμποδίζει να εμπλακούμε εξαρχής σε αποτυχημένες προσπάθειες. 


Η ανθρώπινη φύση θα μπορούσε να παρομοιαστεί με πιάνο. Είμαστε ικανοί να παίζουμε υπέροχες μελωδίες, αλλά και να παράγουμε απαίσιους ήχους. Ένα από τα πράγματα που πρέπει να μάθουμε στη ζωή μας είναι ποιες εύηχες νότες μπορούμε να παίξουμε και πώς να τις παίξουμε όταν το επιθυμούμε. Αν συνεχώς κατακρίνουμε τον εαυτό μας και θεωρούμε ότι δεν αξίζει την αγάπη, ότι είναι κατώτερος και άχρηστος, διατηρούμε σε λειτουργία το σύστημα του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνο για την κατάθλιψη. Άρα ένας από τους τρόπους να απενεργοποιήσουμε το σύστημα αυτό που μας προκαλεί τόση δυσφορία, είναι να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε για τον εαυτό μας. 


(Από το βιβλίο "Ξεπερνώντας την Κατάθλιψη" του Paul Gilbert)

Ζευγάρι και Επικοινωνία (Ε)

Ε. ΣΤΑΣΙΜΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ 


-Παραμόρφωση του μηνύματος: 
    - Χανόμαστε σε ασήμαντες λεπτομέρειες
    - Εκφράζουμε τις απόψεις μας με ασάφεια 
    - Επικοινωνία με νύξεις και υπαινιγμούς 
    - Ο ένας φλυαρεί ακατάπαυστα, ενώ ο άλλος φτωχαίνει το διάλογο με τις ελάχιστες κουβέντες του 
- Ο φόβος της απόρριψης για τη διατύπωση μίας άποψης αυξάνει την αμυντικότητα 
- Οι ολοένα αυξανόμενες παρεξηγήσεις φτάνουν την επικοινωνία σε αδιέξοδο και σε ένα κλίμα αλληλοκατηγοριών και ανταγωνισμού 
- Χρειάζεται εξάσκηση στην άμεση και σαφή έκφραση 
- Οι γυναίκες έχουν πολύ μεγαλύτερη προδιάθεση από τους άνδρες στο να εκπέμπουν μη λεκτικά μηνύματα και περιμένουν επίσης να τα δεχτούν και οι ίδιες: π.χ. μια γυναίκα μπορεί να πιστεύει ότι ο σύντρόφός της δεν την προσέχει καθόλου, αν και εκείνος μπορεί να την ακούει προσεκτικά αλλά παθητικά 
- Η ερώτηση ΓΙΑΤΙ; δημιουργεί πολλές φορές πρόβλημα γιατί κάνει το συνομιλητή να θέλει να αμυνθεί, καθώς δείχνει δυσπιστία 
- Ο τρόπος συζήτησης είναι προϊόν μάθησης, και κατά συνέπεια μπορεί να αλλάξει, στην περίπτωση που παρεμποδίζει την αποτελεσματική επικοινωνία 
-Τέλος, ας αναρωτηθούμε: "Τι είδους επικοινωνία μάθαμε να έχουμε εμείς μέσα από τη δική μας ανατροφή;" 

Ρόλοι μέσα σε δυσλειτουργικές οικογένειες

Έρευνες σχετικά με την οικογένεια έχουν δείξει ότι τα παιδιά υιοθετούν συγκεκριμένους ρόλους ανάλογα με τη δυναμική της οικογένειας. Κάποιοι από τους ρόλους αυτούς είναι περισσότερο παθητικοί και κάποιοι περισσότερο επιθετικοί, δεδομένου ότι ο ανταγωνισμός και η προσπάθεια για επιβεβαίωση μέσα στην οικογένεια οδηγεί τα παιδιά να υιοθετήσουν διαφορετικού τύπου συμπεριφορές, προκειμένου να νιώσουν αυτόνομες οντότητες.

Αυτοί οι ρόλοι βοηθούν τα παιδιά να επιζήσουν καθώς μεγαλώνουν σε ένα δυσλειτουργικό, συναισθηματικό ανώριμο οικογενειακό περιβάλλον. Μερικά παιδιά υιοθετούν και ταυτίζονται με έναν ρόλο μέχρι την ενηλικίωσή τους, ενώ άλλα αλλάζουν από τον ένα ρόλο στον άλλο ανάλογα με την κατάσταση της οικογένειας. Ένα μοναχοπαίδι μπορεί να "παίξει" όλους τους ρόλους αργά ή γρήγορα. Είναι σημαντικό να πούμε ότι υιοθετούμε τους ρόλους που αρμόζουν καλύτερα στην προσωπικότητά μας. Αυτό που συμβαίνει με τους ρόλους που αναλαμβάνουμε είναι ότι μας αλλοιώνουν την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας και δεν βλέπουμε καθαρά ποιοί είμαστε στην πραγματικότητα.

Οι ρόλοι που αναλαμβάνουν εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τη συμπεριφορά των γονέων. Έτσι, σε ένα ασταθές οικογενειακό περιβάλλον, η συμπεριφορά των γονέων μπορεί να είναι:

α) Χειριστική (μέσω σωματικής ή ψυχολογικής βίας)

β) Ασύμμετρη (ακραίες συμπεριφορές προς το κάθε παιδί ξεχωριστά, ενισχυτική προς το ένα απορριπτική προς το άλλο)

γ) Τελειοθηρική (έμφαση στην τάξη, την ισχύ, την τέλεια εμφάνιση)

δ) Δογματική (αυστηρή πειθαρχία, τυφλή υπακοή)

ε) Κατευναστική (διατήρηση της ηρεμίας με οποιοδήποτε κόστος)

στ) Υποκριτική ("κάνε ό,τι λέω, όχι ό,τι κάνω)

ζ) Διπλωματική (συμφωνεί με τις ανάγκες των παιδιών χωρίς να τις ικανοποιεί)

η) Συντηρητική (αποφεύγει ερωτήσεις για το σεξ, την ανατομία, το άλλο φύλο)

Μερικοί από τους ρόλους που ενδέχεται να υιοθετήσει ένα παιδί μέσα σε μία δυσλειτουργική οικογένεια είναι οι εξής:

Α. ΤΟ ΠΑΙΔΙ - ΓΟΝΙΟΣ

Είναι τόσο ώριμο, που μπορεί να είναι 9 ετών αλλά να βαδίζει προς τα 40. Είναι υπεύθυνο, καλός μαθητής και καλός αδερφός. Είναι η καλή εικόνα της οικογένειας και με αυτό αποδεικνύουν πόσο καλοί είναι στο ρόλο τους. Το παιδί - γονιός φροντίζει τους γονείς του σαν γονέας και ειδικά όταν ο ένας γονέας είναι απών ψυχολογικά ή εργάζεται σε άλλη πόλη. Το παιδί αυτό αισθάνεται ότι πρέπει να φανεί δυνατό και φοβάται να αναγνωρίζει τις δικές του δυσκολίες. Ως ενήλικας, είναι αυστηρός, επικριτικός και πειθαρχημένος. Θέλει να επιτυγχάνει για να απολαμβάνει θετικής προσοχής, αλλά πολλές φορές αισθάνεται ανασφάλεια και δεν το παραδέχεται.

Β. ΤΟ ΠΑΙΔΙ - ΣΥΝΤΡΟΦΟΣ

ΜΗΤΕΡΑ ΜΕ ΚΟΡΗ: Όλα τα μοιράζονται, κουτσομπολεύουν τις φίλες της κόρης, κάνουν από κοινού παράπονα στον πατέρα

ΠΑΤΕΡΑΣ ΜΕ ΚΟΡΗ: Ο πατέρας βγάζει την ίδια τρυφερότητα στη μητέρα και της κόρη, και μαζί εκείνες φροντίζουν τον πατέρα

ΜΗΤΕΡΑ ΜΕ ΓΙΟ: Συμπεριφέρονται σαν ζευγάρι, και η μητέρα βγάζει ακόμα και ζήλια στις συντρόφους του γιου

ΠΑΤΕΡΑΣ ΜΕ ΓΙΟ: Η σύζυγος μπαίνει σε δεύτερη μοίρα

Φυσικό επακόλουθο είναι ο γονέας που μένει απέξω να αισθάνεται ζήλεια ή θυμό.

Γ. ΠΑΙΔΙ - ΕΞΑΡΤΗΜΕΝΟ

Είναι άβουλο και δεν παίρνει εύκολα πρωτοβουλίες, έχει χαμηλή αυτοεκτίμηση, αποσύρεται πολύ συχνά. Δεν συνειδητοποιεί ότι δεν φταίει το ίδιο για την κατάστασή του αλλά οι γονείς του, οι οποίοι προβάλλουν πάνω του τη δική τους στέρηση. Αυτά τα παιδιά είναι εθισμένα σε παντός τύπου εξάρτηση, ειδικά όταν ενηλικιωθούν.

Δ. ΠΑΙΔΙ ΠΟΥ ΤΟ ΑΠΟΡΡΙΠΤΟΥΝ

Έχει χαμηλή αυτοεκτίμηση και κρατιέται μακριά από τις σχέσεις εξαιτίας του φόβου απόρριψης. Αποσύρεται, διαβάζει βιβλία, ονειροπολεί, βλέπει πολλή τηλεόραση. Είναι ντροπαλό, γιατί μόνο έτσι πιστεύει ότι θα ξεφύγει από την απόρριψη. Συνήθως είναι το ανεπιθύμητο παιδί που δεν κατάφεραν οι γονείς να το αποδεχτούν - οι γονείς ντρέπονται γι΄αυτό.

Ε. ΠΑΙΔΙ - ΠΑΡΑΒΑΤΗΣ

Το παιδί αυτό θα βγει προς τα έξω και θα εκφράσει την ενεργητικότητά του. Καταφεύγει σε καυγάδες και τσακωμούς. Στ' αλήθεια παρέχει στην οικογένεια διάσπαση της προσοχής της από τα πραγματικά προβλήματα. Έχει συνήθως προβλήματα στο σχολείο, και ενώ είναι ευαίσθητο, έχει μετατρέψει την ευαισθησία του σε κυνισμό και δυσπιστία.

ΣΤ. ΠΑΙΔΙ - ΕΚΠΡΟΣΩΠΟΣ

Κουβαλάει όλες τις φιλοδοξίες των γονέων του, καθώς πρέπει να είναι πρώτος σε όλα. Νιώθει ενοχές αν δεν τα καταφέρνει. Ως ενήλικας, έχει εκπαιδευτεί να ακούει τα προβλήματα των άλλων και να είναι μεγαλόκαρδος, αλλά δεν γνωρίζει πώς να διαχειριστεί τις δικές του ανάγκες, καθώς νιώθει συνέχεια πώς πρέπει να σώσει τον άλλον.

Ζ. ΤΑΥΤΟΠΟΙΗΜΕΝΟΣ ΑΡΡΩΣΤΟΣ

Όταν το ζευγάρι έχει εντάσεις, το παιδί αναλαμβάνει να κάνει ένα ρόλο που συσπειρώνει γύρω του τους γονείς για να μην πάψουν να είναι μαζί. Ακόμα κι αν εισπράξουν θυμό από τους γονείς, τους ενδιαφέρει περισσότερο το ότι έχουν ενωμένους τους γονείς.

Η. ΠΑΙΔΙ - ΚΟΛΛΑ

Το παιδί που θα φέρει ένταση ώστε να συσπειρωθούν γύρω του και αναλαμβάνει να συγκολλήσει το κενό που υπάρχει στη συζυγική σχέση.

Θ. ΠΑΙΔΙ - ΑΛΕΞΙΣΦΑΙΡΟ

Τραβάει πάνω του όλη την αρνητική προσοχή και υπάρχει χώρος για θετικότητα μεταξύ των υπόλοιπων μελών.

Ι. ΠΑΙΔΙ - ΜΩΡΟ

Το παιδί μωρουδίζει ή πίνει από το μπιμπερό ως μεγάλη ηλικία. Κάνει πολύ εύκολα νυχτερινούς τρόμους και άλλες διαταραχές ύπνου. Είναι πολύ πιθανό να είναι μία χαριτωμένη φιγούρα, που ενισχύεται και μένει ως την ενήλικη ηλικία το μικρό παιδί της οικογένειας.

Σημοντικό ρόλο παίζει και η σειρά γέννησης του παιδιού.

Το ΠΡΩΤΟ παιδί έχει συνήθως την ευθύνη των υπόλοιπων αδερφών και γίνεται πολλές φορές υπεργονιός.

Το ΔΕΥΤΕΡΟ παιδί παλεύει διπλά για να βρει τη θέση του, αν τελικά είναι στους δύο μικρούς ή στους δύο μεγάλους.

Το ΤΡΙΤΟ παιδί υπάρχει κίνδυνος να μείνει πάντα το μωρό της οικογένειας.

ΣΤΑΣΗ ΓΟΝΕΩΝ

-Ας κοπεί ο ομφάλιος λώρος

-Οι γονείς ας αποδεσμεύσουν τα παιδιά από τις προσδοκίες του

-Αν τα παιδία τσακώνονται, ας μην επεμβαίνουν οι γονείς και παίρνουν το ρόλο του ακροατηρίου, ας θεσπίσουν κανόνες, και ας δώσουν χρόνο μετά τον καυγά να εκφράσουν τα αρνητικά τους συναισθήματα και τα παράπονά τους

-Ας επιτρέψουμε και τα λάθη μέσα στην οικογένεια

-Αφήστε χώρο για την προσωπική έκφραση του κάθε μέλους

-Μην κριτικάρετε τις επιλογές των άλλων - δημιουργήστε ευκαιρίες

-Καλλιεργήστε την Κατανόηση, την Επικοινωνία, την Εκτίμηση, την Ιδιωτικότητα, την Πνευματικότητα, τη Στοργή, την Ασφάλεια, την Ψυχαγωγία (ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΜΙΑΣ ΥΓΙΟΥΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ)