Διπολική Διαταραχή

Κύριο χαρακτηριστικό της ασθένειας είναι η διαταραχή στη συναισθηματική λειτουργία, η οποία εκφράζεται με κυκλικά επαναλαμβανόμενες εναλλαγές της διάθεσης, από τη φάση της μανίας στη φάση της κατάθλιψης, μεταξύ των οποίων παρεμβάλλονται διαστήματα με φυσιολογική διάθεση («νορμοθυμία»).

Στην καθημερινότητα όλοι οι άνθρωποι βιώνουν διακυμάνσεις στη διάθεσή τους, οι οποίες εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τα ερεθίσματα του περιβάλλοντος. Οι διακυμάνσεις αυτές κινούνται κυρίως ανάμεσα στο συναίσθημα της χαράς και το συναίσθημα της λύπης και μπορούν να εμφανιστούν με μια ποικιλία αποχρώσεων και παραλλαγών. Στη διπολική διαταραχή, όμως, οι μεταβολές της διάθεσης είναι πολύ διαφορετικές σε ένταση και διάρκεια και συνήθως γίνονται ακραίες, συμπαρασύροντας τις αλληλένδετες εκφάνσεις της ψυχικής ύπαρξης, τη σκέψη, τη δραστηριότητα και τη γενικότερη συμπεριφορά: στον ένα πόλο της ασθένειας η απύθμενη θλίψη της καταθλιπτικής συμπτωματολογίας, το αγωνιώδες αίσθημα επικείμενης καταστροφής, η ενοχή, η στείρα ανακύκλωση της μαύρης σκέψης, το «πάγωμα» της ψυχικής ζωής, που καθρεφτίζεται σε ένα σώμα ακινητοποιημένο, ανίκανο να εκφραστεί· στον άλλο πόλο, αυτόν της μανίας, η άκρατη ευφορία, ο υπέρμετρος ενθουσιασμός, η αίσθηση παντοδυναμίας, η σωματική και διανοητική αεικινησία, η σκέψη που -ολοένα επιταχυνόμενη- εκτροχιάζεται και οι αντιληπτικές αλλοιώσεις της πραγματικότητας που τη συνοδεύουν.

Αίτια

Μέχρι στιγμής δεν έχει απομονωθεί ένας συγκεκριμένος αιτιολογικός παράγοντας. Αντιθέτως, στην εμφάνιση της διπολικής διαταραχής θεωρείται ότι συμβάλλουν πολλοί παράγοντες, βιολογικοί, ψυχολογικοί και κοινωνικοί, που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. Είναι γεγονός, πάντως, ότι η νόσος έχει βιολογικό υπόβαθρο, με τεκμηριωμένο το ρόλο της κληρονομικότητας.

Συμπτώματα

Η διπολική διαταραχή μπορεί να ξεκινήσει είτε με ένα καταθλιπτικό επεισόδιο είτε με ένα επεισόδιο μανίας. Σε κάθε περίπτωση, τις περισσότερες φορές τα πρώτα συμπτώματα εμφανίζονται σταδιακά.

Συμπτώματα της μανίας

Η ευφορία, που είναι το χαρακτηριστικό σύμπτωμα στη φάση της μανίας, ξεπερνά τα όρια του φυσιολογικού και γίνεται παθολογική. Η διάγνωση τίθεται όταν τουλάχιστον τρία από τα παρακάτω συμπτώματα εκδηλώνονται ταυτόχρονα, συνοδευόμενα από ευφορική ή ευερέθιστη διάθεση και είναι παρόντα κατά το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας, σχεδόν κάθε ημέρα και για διάστημα μεγαλύτερο της μιας εβδομάδας.

Στη φάση ενός μανιακού επεισοδίου μπορεί να εμφανιστούν:

* Υπερβολικά ευφορική διάθεση, υπεραισιοδοξία.

* Εντονη δραστηριότητα.

* Εκνευρισμός, ανησυχία, ευερεθιστότητα.

* Γρήγορη και συχνά ανοργάνωτη σκέψη και ομιλία.

* Διάσπαση προσοχής και αδυναμία συγκέντρωσης.

* Μειωμένη ανάγκη για ύπνο.

* Υπερεκτίμηση δυνάμεων και ικανοτήτων, ιδέες μεγαλείου.

* Μείωση της κριτικής ικανότητας, που επηρεάζει την επαφή με την πραγματικότητα.

* Υπερκαταναλωτική συμπεριφορά, αλόγιστες οικονομικές δαπάνες.

* Σεξουαλική υπερδραστηριότητα.

* Κατάχρηση ουσιών.

* Αδυναμία αναγνώρισης του νοσηρού της κατάστασης.

Συμπτώματα της κατάθλιψης

Για να τεθεί η διάγνωση της κατάθλιψης, το άτομο πρέπει να εμφανίζει τουλάχιστον πέντε από τα παρακάτω συμπτώματα και οπωσδήποτε τα δύο πρώτα, τις περισσότερες ώρες της ημέρας, για τουλάχιστον δύο εβδομάδες και σχεδόν σε καθημερινή βάση. Συνήθως τα συμπτώματα αυτά είναι πιο έντονα το πρωί και υποχωρούν προς το τέλος της ημέρας.

Στη φάση ενός καταθλιπτικού επεισοδίου μπορεί να εμφανιστούν:

* Καταθλιπτική διάθεση, με ή χωρίς άγχος.

* Απώλεια των ενδιαφερόντων ή μείωση της ικανοποίησης από δραστηριότητες που ήταν ευχάριστες στο παρελθόν.

* Απαισιοδοξία ή απελπισία και αίσθημα αβοηθητότητας.

* Ιδέες ενοχής, αυτομομφής και αναξιότητας.

* Μείωση της ενεργητικότητας και της ζωντάνιας, εύκολη κόπωση.

* Ψυχοκινητική ανησυχία ή ψυχοκινητική επιβράδυνση.

* Δυσκολία στη συγκέντρωση, τη μνήμη και στη δυνατότητα λήψης αποφάσεων.

* Διαταραχές του ύπνου.

* Διαταραχές της όρεξης.

* Μείωση της σεξουαλικής διάθεσης.

* Ευχές θανάτου ή σκέψεις αυτοκαταστροφής και συχνά απόπειρες αυτοκτονίας.

Θεραπεία

Στην αντιμετώπιση της διπολικής διαταραχής ο δρόμος προς την πλήρη και οριστική θεραπεία δεν είναι εύκολος. Υπάρχουν όμως αρκετοί τρόποι που μπορούν να βοηθήσουν τον ασθενή όχι μόνο να βελτιώσει την κατάστασή του, αλλά και να διατηρηθεί σε αυτή την καλή κατάσταση.

Φαρμακευτική αγωγή

Τα φάρμακα αποτελούν τον θεμελιώδη λίθο στη θεραπεία της διπολικής διαταραχής. Στόχος της φαρμακευτικής αγωγής είναι όχι μόνο η αντιμετώπιση των οξέων συμπτωμάτων, αλλά η πρόληψη των υποτροπών και η διατήρηση της καλής κατάστασης. Μελέτες των τελευταίων 20 ετών έχουν δείξει ότι τα άτομα που λαμβάνουν τα κατάλληλα φάρμακα παραμένουν καλά για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, συγκρινόμενα με εκείνα που δεν παίρνουν φάρμακα. Η φαρμακευτική αγωγή για τη διπολική διαταραχή βρίσκεται ακόμη σε φάση πλήρους εξέλιξης -νέα φάρμακα, νέοι συνδυασμοί προστίθενται στη θεραπευτική φαρέτρα.

Βασικές φαρμακευτικές επιλογές

* Τα σταθεροποιητικά της διάθεσης είναι φάρμακα που χρησιμοποιούνται στη θεραπεία της οξείας μανίας, αλλά κυρίως στη σταθεροποίηση της διάθεσης και την πρόληψη υποτροπών, διασφαλίζοντας ότι η διάθεση του ατόμου θα γίνει αλλά και θα παραμείνει φυσιολογική. Το λίθιο είναι το πιο παλιό και διαδεδομένο σταθεροποιητικό. Κάποιες άλλες ουσίες, που προορίζονταν για τη θεραπεία της επιληψίας (αντιεπιληπτικά), βρέθηκε στη συνέχεια ότι μπορούν να δράσουν και ως σταθεροποιητικά της διάθεσης.

* Τα αντικαταθλιπτικά φάρμακα χορηγούνται με ιδιαίτερη προσοχή στη φάση της κατάθλιψης, κυρίως στις περιπτώσεις εκείνες που τα συμπτώματα αντιστέκονται στα σταθεροποιητικά της διάθεσης.

* Τα νεότερα (άτυπα) αντιψυχωσικά χρησιμοποιούνται κυρίως για την αντιμετώπιση των φάσεων της μανίας. Ορισμένα από αυτά έχει βρεθεί ότι σε κατάλληλη δόση βελτιώνουν τη διάθεση του ασθενούς και κατά την καταθλιπτική φάση, ενώ παράλληλα δρουν και ως σταθεροποιητικά της διάθεσης.

Κάθε φάρμακο έχει, ασφαλώς, πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα. Ο πιο κατάλληλος για να συμβουλεύσει υπεύθυνα για τη φαρμακευτική αγωγή που ενδείκνυται στην περίπτωση κάθε ασθενούς, είναι αποκλειστικά και μόνο ο ψυχίατρός του.

Ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις

Εκτός από τα φάρμακα, ψυχοθεραπείες και ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις μπορούν να συμβάλουν συμπληρωματικά στην ολοκληρωμένη αντιμετώπιση της διπολικής διαταραχής. Ανάμεσα σε αυτές, η ψυχοεκπαίδευση αποτελεί μια σύγχρονη θεραπευτική παρέμβαση, ιδιαίτερα χρήσιμη, τόσο για τον ίδιο τον ασθενή όσο και για την οικογένειά του, η οποία ειδικά για τη διπολική διαταραχή παρέχει:

Ενημέρωση για τη νόσο

Εκπαίδευση σε δεξιότητες που διευκολύνουν στην αναγνώριση των πρόδρομων συμπτωμάτων, στην αντιμετώπιση των ειδικών συμπτωμάτων της κάθε φάσης, στη συστηματική λήψη της φαρμακευτικής αγωγής, στην αντιμετώπιση του στρες και των προβλημάτων που απορρέουν από τη νόσο και επηρεάζουν την οικογενειακή και επαγγελματική ζωή του ατόμου.

Υποστήριξη για την αντιμετώπιση της χρονιότητας και του κοινωνικού στιγματισμού

Η διπολική διαταραχή σήμερα μπορεί να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά με τα νέα φάρμακα, τη λήψη της κατάλληλης σε κάθε φάση φαρμακευτικής αγωγής, την ψυχοεκπαίδευση και την ψυχολογική υποστήριξη, έτσι ώστε το άτομο να έχει μια φυσιολογική και δημιουργική ζωή.

Ο κίνδυνος της αυτοκτονίας

Ο κίνδυνος της αυτοκτονίας για τα άτομα με διπολική διαταραχή είναι αυξημένος. Το 20-25% των ασθενών κάνουν απόπειρες αυτοκτονίας, ιδιαίτερα όταν βρίσκονται στη φάση της κατάθλιψης. Αλλά και κατά τη φάση της μανίας, το άτομο ενδέχεται να βάλει τη ζωή του σε κίνδυνο μέσα από κατάχρηση ουσιών, ανεξέλεγκτη σεξουαλική συμπεριφορά, οδήγηση με υπερβολική ταχύτητα, πρόκληση ατυχημάτων κ.λπ.

Οι ιδέες αυτοκαταστροφής πρέπει να αντιμετωπίζονται με ιδιαίτερη προσοχή από το περιβάλλον και απαιτούν άμεση ψυχιατρική παρέμβαση. Το περιβάλλον θα πρέπει να λάβει σοβαρά υπ' όψιν του τις παρακάτω ενδείξεις:

* Σκέψεις θανάτου («η ζωή δεν έχει κανένα νόημα», «ο θάνατος είναι λύτρωση», «ας πεθάνω να ησυχάσουμε»).

* Απελπισία («όλα μαύρα, δεν υπάρχει ελπίδα, το τέλος έρχεται»).

* Αίσθημα αβοηθητότητας («κανείς δεν μπορεί να βοηθήσει, δεν υπάρχει σωτηρία»).

* Πεποίθηση ότι αποτελεί ο ασθενής εμπόδιο στη ζωή της οικογένειας («να μη σας γίνομαι άλλο βάρος»).

* Κατάχρηση αλκοόλ ή άλλων ουσιών.

* Περίεργη διευθέτηση εκκρεμοτήτων (οργάνωση των οικονομικών, δωρεά πολύτιμων αντικειμένων, διαθήκη).

(Γράφει η Μαρίνα Οικονόμου-Λαλιώτη, επίκουρη καθηγήτρια Ψυχιατρικής, στο www.enet.gr)

10 χρήσιμα πράγματα για την κατάθλιψη

1. Η κατάθλιψη διαστρεβλώνει τη σκέψη σας. Όταν πάσχετε από κατάθλιψη, το μυαλό μπορεί να παίξει μαζί σας. Εάν έχετε σκέψεις αυτοκτονίας, παρακαλείστε να καλέσετε κάποιον αμέσως. Μην αφήνετε μία προσωρινή δυσλειτουργία στη σκέψη σας να σας ωθήσει να βλάψετε τον εαυτό σας ή κάποιον άλλο. 


2. Η κατάθλιψη μας κάνει πιο εγωιστές. Είναι πολύ δύσκολο να σκεφτούμε άλλους ανθρώπους όταν είμαστε τυλιγμένοι σε μαύρες σκέψεις και το μόνο που σκεφτόμαστε είναι ο δικός μας πόνος. 


3. Η κατάθλιψη βιώνεται ως άγχος κατά το 65% του χρόνου. Βεβαιωθείτε ότι έχετε μία ακριβή διάγνωση, έτσι ώστε να έχετε και μία πιο αποτελεσματική θεραπεία. 


4. Επίμονη ευερεθιστότητα μπορεί να είναι ένα σύμπτωμα της κατάθλιψης. Εάν ο κόσμος γύρω σας, η ζωή σας ή οι αγαπημένοι σας διαρκώς σας εκνευρίζουν, η αιτία μπορεί να είναι κάτι που συμβαίνει μέσα σας. 


5. Ο χρόνιος πόνος μπορεί να είναι ένα άλλο σύμπτωμα της κατάθλιψης. Παράλληλα, το να βρίσκεστε σε συνεχή δυσφορία μπορεί να προκαλέσει αισθήματα κατάθλιψης. Όταν έχετε κατάθλιψη και πόνο, μπορεί να είναι δύσκολο να καταλάβετε ποιο ήρθε πρώτο. 


6. Το αλκοόλ επιβαρύνει το αίσθημα της κατάθλιψης. Το ίδιο συμβαίνει και με τα ναρκωτικά. Να θυμάστε ότι όλα τα φάρμακα, συμπεριλαμβανομένων και των αντικαταθλιπτικών, έχουν παρενέργειες. 


7. Οι άνθρωποι δεν επιλέγουν να είναι καταθλιπτικοί, αλλά μπορούν να επιλέξουν τον τρόπο με τον οποίο θα ασχοληθούν με το θέμα. Μπορείτε να επιλέξετε να μην κάνετε τίποτα, αλλά με το να αρνείστε ότι έχετε κάποιο πρόβλημα, αυτό θα επιδεινώσει την κατάσταση. 


8. Η προέλευση της κατάθλιψης μπορεί να είναι περιστασιακή ή/και βιοχημική. Εάν αντιμετωπίζετε ήπια έως μέτρια μορφή κατάθλιψης (που προκύπτει από την απώλεια της θέσης εργασίας, για παράδειγμα), η συμβουλευτική θα σας βοηθήσει. Η βιο-χημική μορφή της κατάθλιψης που εκδηλώνεται σε μέτριο έως σοβαρό βαθμό αντιμετωπίζεται καλύτερα με έναν συνδυασμό φαρμάκων και ψυχοθεραπείας. 


9. Η κατάθλιψη μπορεί να είναι το ίδιο δύσκολη για τα αγαπημένα σας πρόσωπα, όπως είναι και για εσάς. Αυτοί που είναι πιο κοντά σε σας ενδέχεται να νιώσουν ότι δεν τους αγαπάτε πια και μπορεί να απομακρυνθούν από εσάς προκειμένου να μην παρασυρθούν από το δικό σας πόνο. Θυμηθείτε ότι κάποιοι άλλοι υπολογίζουν σε εσάς. 


10. Η άσκηση είναι η ευκολότερη και λιγότερο δαπανηρή θεραπεία για την κατάθλιψη. Ένα απλό περπάτημα μισής ώρας μπορεί να σας βοηθήσει και μερικές φορές να εξαλείψει εντελώς τα συμπτώματα. 


(Πηγή: Psychology Today)

Κακές σκέψεις!

Ζηλεύετε τον καλύτερό σας φίλο που αρραβωνιάστηκε πρόσφατα; 

Σκέφτεστε κάποιον άλλο άντρα ενώ είστε στην αγκαλιά του συζύγου σας; 

Ας μην κρυβόμαστε. Όλοι μερικές φορές νιώθουμε αρνητικά συναισθήματα τα οποία δεν εξομολογούμαστε σε κανέναν. Σύμφωνα με τους ψυχολόγους, δεν είμαστε έτοιμοι να αποδεχτούμε την σκοτεινή μας πλευρά, γι' αυτό και θάβουμε τις αρνητικές μας σκέψεις στα κατάβαθα του μυαλού μας. Ο ειδικός επί των ανθρωπίνων σχέσεων Στιβ Ντακ αναφέρει ότι τα θετικά συναισθήματα μας ωθούν να νιώθουμε ικανοί, ενώ τα αρνητικά συναισθήματα μάς κάνουν να αισθανόμαστε ανεπαρκείς για τους άλλους. Όλα όσα λέμε και κάνουμε αποτελούν συνάρτηση τόσο των ηθικών μας αξιών όσο κι εκείνων που πιστεύουμε ότι οι άλλοι περιμένουν από εμάς. Εντούτοις, σε περιπτώσεις μεγάλων συναισθηματικών κρίσεων ενεργοποιούνται αυτόματοι μηχανισμοί και οι αντιδράσεις μας φέρνουν στο φως άγνωστες πτυχές του χαρακτήρα μας, σκέψεις και συναισθήματα που θεωρούμε αρνητικά και ντρεπόμαστε να τα εκφράσουμε. 

1. Το δικό σου γκαζόν είναι πιο πράσινο... 

Η ζήλια είναι κατεξοχήν προϊόν αρνητικών σκέψεων. Αν κάποιος παραδεχτεί ότι ζηλεύει, σημαίνει ότι αμέσως δηλώνει τρία πράγματα: "Νιώθω κατώτερος. Θα μπορούσα να γίνω εχθρικός αν πετύχαινες. Θα σου έκανα ακόμα και κακό." Τέτοιες συμπεριφορές δεν είναι κοινωνικά αποδεκτές, γι' αυτό η ζήλια καταδικάζεται από όλους. Οι ενοχές πολλαπλασιάζονται όταν ζηλεύουμε το φίλο ή τον αδερφό και όχι κάποιον ξένο. Πρόκειται για αμφιθυμία που συνδέεται με τους μηχανισμούς της ζήλιας. Οι ειδικοί διέκριναν πέντε τύπους: την κτητική, της αποκλειστικότητας, την ανταγωνιστική, την εγωκεντρική και την τρομαγμένη. Η εγωκεντρική ζήλια εκρήγνυται όταν συγκρίνουμε τον εαυτό μας μ' ένα πρόσωπο που υπερέχει σε κάποιον τομέα που μας ενδιαφέρει. Αυτό συμβαίνει συνήθως με ανθρώπους του περιβάλλοντός μας, οι οποίοι πιστεύουμε ότι μπορούν να συγκριθούν μαζί μας. Για παράδειγμα, μία γυναίκα ζηλεύει μία ωραία γειτόνισσα ή κάποια συνάδελφό της, όχι όμως τη Μις Κόσμος. Παρόμοια είναι και η ζήλια που αναπτύσσεται μεταξύ των αδερφών, αφού την επιτυχία τους την εκλαμβάνουμε ως διπλή δική μας αποτυχία. Ντρεπόμαστε για το αίσθημα κατωτερότητας που αναπτύσσεται μέσα μας καθώς, σύμφωνα με τις ηθικές μας αρχές, οφείλουμε να χαιρόμαστε με τις επιτυχίες των αγαπημένων μας. Οι συγκρίσεις μεταξύ αδερφών είναι επώδυνες όταν αφορούν σε τομείς κοινού ενδιαφέροντος. Όταν πρόκειται για αδιάφορο πεδίο του ενός από τους δύο, τότε νιώθουμε υπερηφάνεια. 

2. Μία σου και μία μου! 

Η χαρά για τη δυστυχία των άλλων είναι το αντίθετο της αλληλεγγύης. Αρκετοί ικανοποιούνται όταν καταστρέφεται η λαμπρή καριέρα ενός συναδέλφου ή όταν χάνει η αντίπαλη ποδοσφαιρική ομάδα. Γινόμαστε θεατές του πόνου των άλλων χωρίς να νιώθουμε υπεύθυνοι γι' αυτόν, γιατί η ζημιά έγινε χωρίς τη δική μας επέμβαση. Ωστόσο μπορεί να χαρούμε αν συμβεί κάτι κακό σε ανθρώπους με τους οποίους στο παρελθόν είχαμε βρεθεί σε αντιπαράθεση και βγήκαμε χαμένοι. Εκλαμβάνουμε δηλαδή την ατυχία του άλλου ως παράγοντα που επαναφέρει την ισορροπία στη σχέση μας. Ο Αμερικανός ψυχολόγος Ρίτσαρντ Σμιθ επισημαίνει ότι νιώθουμε μοχθηρία απέναντι σε άτομα που ζηλεύουμε. Για να το αποδείξει, πραγματοποίησε ένα πείραμα. Σε μια ομάδα ανθρώπων έκανε προβολή ενός βίντεο με την ίδια ιστορία και δύο πρωταγωνιστές: ένα μέτριο παιδί κι ένα άλλο γεννημένο νικητή, λαμπερό και ταλαντούχο. Και οι δυο τους αναγκάστηκαν να κόψουν τις σπουδές τους. Όπως αποδείχτηκε, η κακή τύχη του παιδιού-νικητή προκάλεσε ικανοποίηση στους θεατές. Με ικανοποίηση αντιμετωπίζεται και η ήττα του πολιτικού αντιπάλου ή της αντίπαλης ομάδας. Ερευνητές που μελέτησαν τους ψυχολογικούς μηχανισμούς που αναπτύσσει ο ποδοσφαιρικός φανατισμός, παρατήρησαν τη συμπεριφορά σπουδαστών στο Πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ. Οι Ολλανδοί φοιτητές ένιωσαν ικανοποίηση όταν η Γερμανία αποκλείστηκε στο Μουντιάλ του 1998, παρότι η εξέλιξη δε βελτίωσε τη θέση της Εθνικής Ομάδας τους. Στις περισσότερες περιπτώσεις η χαιρεκακία εκδηλώνεται όταν εμπλέκονται προσωπικά οφέλη. Παλαιότερες ήττες των Ολλανδών στην ποδηλασία δημιούργησαν αίσθημα κατωτερότητας στους φιλάθλους, οι οποίοι ένιωσαν ότι δικαιώθηκαν με τον αποκλεισμό των Γερμανών στο ποδόσφαιρο. 

3. Φανταστικά παραστρατήματα 

Σκεφτόμαστε την κοπέλα που συναντήσαμε στο μπαρ, έναν ηθοποιό, έναν πρώην φίλο... Δύσκολο να το παραδεχτούμε, αλλά σχεδόν όλοι, τουλάχιστον με το μυαλό, έχουμε προδώσει το σύντροφό μας. Σύμφωνα με έρευνα του Πανεπιστημίου του Βερμόντ, στις ΗΠΑ, το 98% των αντρών και το 80% των γυναικών σκέφτονται σεξουαλικά κάποιον τρίτο. Στο 34% των περιπτώσεων, οι γυναίκες σκέφτονται πρώην συντρόφους τους, ενώ μόλις το 22% των αντρών τρέφει "πιπεράτες" σκέψεις για τις δικές τους πρώην. Τόσο οι γυναίκες όσο και οι άντρες, σχεδόν ποτέ δεν εκδηλώνουν τις μύχιες σκέψεις τους, οι οποίες τους δημιουργούν ενοχικά συναισθήματα, ντροπή και φοβίες. Κι αυτό γιατί νιώθουν ότι προδίδουν τις ηθικές τους αξίες ή ότι προσβάλλουν τη σχέση με το σύντροφό τους. Αν για τον άντρα η φαντασίωση ότι έχει πολλές γυναίκες τονώνει την ταυτότητά του, για τη γυναίκα η σκέψη ενός πρώην που η λήθη τον έχει απαλλάξει από τα ελαττώματα είναι πιο επίπονη. Και τα δύο φύλα πάντως αμφιβάλλουν για τα συναισθήματα που τρέφουν προς το σύντροφό τους και προσπαθούν να ανακαλύψουν τι δεν πάει καλά. 

4. Κατά βάθος ρατσιστές;

Τα φαινόμενα απατούν, κατά γενική παραδοχή. Ωστόσο, έχουμε την τάση να κρίνουμε αρνητικά κάποιον με ιδιαίτερο στυλ ή κάποιον που φοράει σκισμένα ρούχα. Από την άλλη, θεωρούμε φιλικό εκείνον που μας μοιάζει και εχθρικό κάποιον πολύ διαφορετικό από εμάς. Το γεγονός ότι υπερεκτιμούμε τις ομοιότητες, συνεπάγεται ότι αξιολογούμε αρνητικά κάποιον διαφορετικό. Μ' αυτό τον τρόπο δημιουργούνται προκαταλήψεις οι οποίες είναι αντίθετες προς τις ηθικές μας αξίες. Για παράδειγμα, ελάχιστα άτομα δηλώνουν ότι έχουν πρόβλημα με τους ομοφυλόφιλους και οι περισσότεροι συμφωνούν ότι δεν πρέπει να γίνονται διακρίσεις εις βάρος τους. Όταν όμως συναντήσουν έναν ομοφυλόφιλο νιώθουν αμηχανία, που εκφράζεται από την απόσταση που κρατούν απέναντί τους κι από τη στάση του σώματός τους - γέρνουν τον κορμό προς τα πίσω και σταυρώνουν τα χέρια. Σε ακραίες περιπτώσεις, μερικοί άνθρωποι τρέφουν αρνητικές σκέψεις και συναισθήματα απέναντι σε μειονότητες ή εθνικές ομάδες. Ο ρατσισμός, ο φόβος, το μίσος και η έλλειψη αλληλεγγύης προς συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες ενός πληθυσμού εκφράζουν πολιτισμικό έλλειμμα και δεν αρμόζουν στην ηθική των σύγχρονων κοινωνιών. Επομένως τέτοιες σκέψεις δεν εκφράζονται δημοσίως. Ωστόσο κατά καιρούς, ειδικά σε περιόδους κρίσεων, εμφανίζονται πολιτικά κόμματα που εκφράζουν μία ηθική οπισθοδρόμηση προβάλλοντας τέτοιες αντιλήψεις δημοσίως, στην προσπάθειά τους να τις νομιμοποιήσουν. 

5. Τι βάρος η οικογένεια! 

"Θα γυρίσω αργά - έχω πολλή δουλειά". Για κάποιους η φράση αυτή είναι μόνιμη δικαιολογία για να αποφύγουν τις οικογενειακές υποχρεώσεις. Αντιμετωπίζουν την οικογένεια σαν ένα βάρος που διαρκώς μεγαλώνει καθώς αυξάνονται οι ανάγκες των παιδιών ή οι απαιτήσεις της συντρόφου. Στην περίπτωσή τους η δουλειά στο γραφείο αποδεικνύεται πιο ευχάριστη από τη ζωή στο σπίτι. Έτσι προτιμούν να περνούν περισσότερο χρόνο στο χώρο εργασίας, χωρίς να το ομολογούν ποτέ στην οικογένεια για να μην προκαλούν καυγάδες. 

6. Το αγαπημένο παιδί 

Ο βασιλιάς Ληρ, ήρωας του Σαίξπηρ, μοίρασε το βασίλειό του στις δύο από τις τρεις κόρες του. Την τρίτη, που ήταν η πιο νέα και πιο αγαπητή, την αποκλήρωσε γιατί δεν τον κολάκευε όπως οι αδερφές της. Πολλοί είναι οι γονείς που προτιμούν κάποια από τα παιδιά τους, λίγοι όμως το παραδέχονται. Οι διακρίσεις απευθύνονται πάντα προς το πιο αδύναμο παιδί ή εκείνο με τα περισσότερα προβλήματα. Κάποιοι, πάλι, έχουν αδυναμία, στο Βενιαμίν της οικογένειας, στο αγόρι, στο κορίτσι, ή σε όποιο τους μοιάζει. Με βάση την κοινωνική επιταγή, πρέπει να αγαπάμε εξίσου όλα τα παιδιά και να τους συμπεριφερόμαστε με τον ίδιο τρόπο. Γνωρίζουμε ότι αυτός ο κανόνας πρέπει να τηρείται αυστηρά για να είμαστε σωστοί γονείς. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και στους δασκάλους, οι οποίοι μπορεί να ξεχωρίζουν κάποιο μαθητή, πράγμα που έρχεται σε αντίθεση με την αρχή ότι πρέπει να συμπεριφέρονται με τον ίδιο τρόπο σε όλους τους μαθητές. 

7. Όχι μόνο πόνος  

Μια από τις σκέψεις - "ταμπού" είναι να εύχεται κάποιος το θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου επειδή δεν μπορεί να αντέξει το βάρος μίας μακρόχρονης και οδυνηρής ασθένειας. Πρόκειται για βασανιστικές καταστάσεις, γι' αυτό οι συγγενείς θέλουν να επιστρέψουν στην κανονική τους ζωή. Δεν παραδέχονται ότι επιθυμούν να τελειώσουν όλα σύντομα. Αντίθετα, μετά το θάνατο εξομολογούνται ότι εκτός από πόνο νιώθουν και κάποια ανακούφιση. Οι σημερινές κοινωνίες είναι ανεκτικές ως προς τις σκέψεις που αφορούν στην προσωπική μας ευημερία, ακόμα και κατά τη διάρκεια του πένθους. Υπάρχει ταυτόχρονα η τάση να υπογραμμίζουμε ότι ήταν λύτρωση και για τον αποθανόντα, επισήμανση με μία δόση υποκρισίας. Δεν είναι εύκολο να παραδεχτούμε ότι ένας θάνατος μπορεί να προκαλέσει εκτός από πόνο κι άλλα συναισθήματα. Όποιος, προς έκπληξή του, νιώθει ανακούφιση, ντρέπεται και αισθάνεται εγωιστής. 

Προτιμότερη η σιωπή; 

Είμαστε στ' αλήθεια κακοί; Ασφαλώς όχι. Όταν κάνουμε τέτοιες σκέψεις βρισκόμαστε αντιμέτωποι με τις αρχές και τις αξίες μας, γι' αυτό είναι φυσικό να τις κρατάμε κρυφές. Δεν παραδεχόμαστε ότι ζηλεύουμε, γιατί κάτι τέτοιο δε θα ήταν αποδεκτό από τους άλλους. Οι ερωτικές φαντασιώσεις είναι αφροδισιακές, αλλά δεν τις πραγματοποιούμε ειδικά όταν το πρόσωπο που σκεφτόμαστε δεν είναι ο σύντροφός μας. Αν αποκαλύπταμε αυτές τις μύχιες σκέψεις, ο σύντροφός μας πιθανόν θα τις εκλάμβανε ως πραγματική απιστία. Το ίδιο συμβαίνει και με τις σκέψεις περί ρατσισμού ή για το μίσος απέναντι σε κάποιες μειονοτικές ομάδες - είναι μη αποδεκτές, βάσει των ηθικών κανόνων της κοινωνίας μας. Είναι προτιμότερο λοιπόν να μην τις εκφράζουμε, για να μην αποκτήσουν ουσιαστική υπόσταση. 

(Από άρθρο του περιοδικού Focus, 2005) 

Κατάθλιψη: κι όμως μπορεί να είναι χρήσιμη...

Μάλλον θα αναρωτιέστε ποιο σκοπό εξυπηρετεί η κατάθλιψη... Η προσαρμοστική χρησιμότητα του άγχους είναι προφανής, το ίδιο ισχύει και για το θυμό: και τα δύο μας βοηθούν να υπερασπίσουμε τον εαυτό μας. Αντίθετα, η κατάθλιψη δε φαίνεται να χρησιμεύει σε κάτι. Σύμφωνα, όμως, με την εξελικτική θεώρηση της κατάθλιψης και το βιολογικό παρελθόν μας, έχουν διατυπωθεί διάφορες θεωρίες για τη χρησιμότητα της κατάθλιψης. 


1. Μας επαναφέρει στην πραγματικότητα 
Μία άποψη για την προσαρμοστική λειτουργία της ήπιας κατάθλιψης είναι ότι μας βοηθά να παραιτηθούμε από προσδοκίες που είναι απίθανο να ευοδωθούν. Επειδή η καταθλιπτική διάθεση μειώνει την ευχαρίστηση που αντλούμε από ορισμένες δραστηριότητες, θεωρείται ότι είναι πιθανότερο να τις εγκαταλείψουμε. Αν δεν υπήρχε κάτι (όπως η κακή διάθεση) που μπορεί να μας πείσει να σταματήσουμε το κυνήγι του ανέφικτου, θα εξακολουθούσαμε την προσπάθεια, σπαταλώντας έτσι χρόνο και ενέργεια. 


2. Μας βοηθάει να αντιμετωπίσουμε την απώλεια 
Όλοι είμαστε σε θέση να νιώσουμε θλίψη όταν χάνουμε κάποιο κοντινό μας πρόσωπο. Όταν είμαστε θλιμμένοι, βιώνουμε άγχος, θρηνούμε για το άτομο που χάθηκε, νιώθουμε ότι η ζωή μας είναι άδεια, αισθανόμαστε λύπη και έχουμε κακή διάθεση. Ο θρήνος και η λύπη έχουν στόχο να μας ωθήσουν στη δημιουργία νέων σχέσεων. Είναι σαφές ότι αν δεν ήμασταν σε θέση να νιώσουμε θλίψη, πιθανώς να μην ενδιαφερόμασταν για το αν βρισκόμαστε κοντά σε άλλους ή όχι. Αλλά, από εξελικτική σκοπιά, η εγγύτητα με άλλα άτομα είναι ζωτική για την επιβίωσή μας, γι΄ αυτό συνήθως έχουμε αυξημένο κίνητρο να διαμορφώσουμε στενές υποστηρικτικές σχέσεις. Η έλλειψη τέτοιων σχέσεων προκαλεί μεγάλη ψυχική δυσφορία. Κατά συνέπεια, η απώλεια των σχέσεων προσκόλλησης είναι οδυνηρή γιατί η βιολογία μας μάς επιβάλλει να τη βιώσουμε ως οδυνηρή. Ο λόγος λοιπόν που έχουμε ανάγκη την εγγύτητα και που αισθανόμαστε καλά όταν νιώθουμε ότι έχουμε καλές σχέσεις με τους άλλους-και άσχημα όταν διακόπτουμε τις σχέσεις μας- είναι βιολογικός: πρόκειται για μία ανάγκη που διαμορφώθηκε κατά την πορεία εξέλιξης του είδους μας και είναι ιδιαίτερα έντονη στα παιδιά. 
Υπάρχουν περιπτώσεις που η κατάθλιψη εκδηλώνεται χωρίς να έχει προηγηθεί πρόσφατη πραγματική απώλεια. Αργότερα όμως διαπιστώνουμε ότι το άτομο δεν βίωσε ποτέ αγάπη ή δεν ένιωσε επιθυμητό από τους γονείς του. Στις περιπτώσεις αυτές, παρότι το άτομο επιθυμεί την εγγύτητα με άλλα πρόσωπα, αυτή η εγγύτητα κατά την πρώιμη περίοδο της ζωής του συσχετίστηκε με την τιμωρία και την απειλή. Έτσι, είναι μεν δυνατόν να έχουμε έντονη επιθυμία για εγγύτητα με άλλα άτομα και συγχρόνως να πιστεύουμε ότι δεν είμαστε άξιοι να αγαπηθούμε, ότι οι άλλοι άνθρωποι είναι αναξιόπιστοι και θα μας απογοητεύσουν. Η κατάθλιψη δεν είναι απλώς μία διαταραχή. Είναι μία κατάσταση κατά την οποία αναζητούμε την εγγύτητα αλλά δεν είμαστε σε θέση να την επιτύχουμε. 


3. Μας εμποδίζει να εμπλακούμε σε αδιέξοδες καταστάσεις 
Σύμφωνα με μία άλλη εξελικτική θεώρηση, η κατάθλιψη σχετίζεται με την αίσθηση ότι κατά κάποιον τρόπο έχουμε υποταχθεί ή έχουμε αποτύχει. Η κατάθλιψή μας κάνει να παραιτούμαστε από κάθε είδους προκλήσεις, μειώνει τις προσδοκίες μας, ανατρέπει την αισιοδοξία μας και μας γεμίζει με συναισθήματα κατωτερότητας και ντροπής. Μερικές φορές αισθανόμαστε ηττημένοι εξαιτίας του τρόπου που μας φέρονται οι άλλοι. Κάνουμε ό,τι καλύτερο μπορούμε, αλλά δεν φαίνεται να έχουμε το επιθυμητό αποτέλεσμα. Όταν δεχόμαστε έντονη κριτική από τους άλλους, υπάρχει περίπτωση να καταλήξουμε να πιστεύουμε τις αυστηρές κρίσεις τους. Έτσι, είναι πολύ πιθανό να νιώσουμε αποτυχημένοι αν θέτουμε πολύ υψηλούς στόχους, αν προσπαθούμε να είμαστε τέλειοι και να μην κάνουμε λάθη. Εφόσον δεν είναι δυνατόν να εκπληρώσουμε τις μεγάλες προσδοκίες μας ή να εκπληρώσουμε τα αυστηρά κριτήρια που έχουμε θέσει για τον εαυτό μας, νιώθουμε συνεχώς αποτυχημένοι. Όταν δεν επιτυγχάνουμε τους στόχους μας, θεωρούμε ότι έχουμε αποτύχει τελείως. Η κατάθλιψη μας εμποδίζει να εμπλακούμε εξαρχής σε αποτυχημένες προσπάθειες. 


Η ανθρώπινη φύση θα μπορούσε να παρομοιαστεί με πιάνο. Είμαστε ικανοί να παίζουμε υπέροχες μελωδίες, αλλά και να παράγουμε απαίσιους ήχους. Ένα από τα πράγματα που πρέπει να μάθουμε στη ζωή μας είναι ποιες εύηχες νότες μπορούμε να παίξουμε και πώς να τις παίξουμε όταν το επιθυμούμε. Αν συνεχώς κατακρίνουμε τον εαυτό μας και θεωρούμε ότι δεν αξίζει την αγάπη, ότι είναι κατώτερος και άχρηστος, διατηρούμε σε λειτουργία το σύστημα του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνο για την κατάθλιψη. Άρα ένας από τους τρόπους να απενεργοποιήσουμε το σύστημα αυτό που μας προκαλεί τόση δυσφορία, είναι να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε για τον εαυτό μας. 


(Από το βιβλίο "Ξεπερνώντας την Κατάθλιψη" του Paul Gilbert)